Een jongen, ongeveer 12 jaar oud, staat met zijn rug tegen een muur gedrukt. “Ga op je kankerknieën zitten!” roept iemand al filmend tegen hem, om hem vervolgens op zijn hoofd te slaan. Een lange hal, ergens anders in Nederland: een meisje loopt weg, maar wordt aan haar haren teruggetrokken door een leeftijdsgenoot, die haar tegelijkertijd op haar hoofd slaat. Het meisje dat de situatie filmt, lacht.

Filmpjes waarin tieners te maken krijgen met geweld en vernederingen door andere tieners gaan veel rond op sociale media. Niet alleen de beelden, maar ook het bijbehorende geluid is heftig. Omstanders joelen, roepen aanmoedigingen of lachen. Niemand grijpt in. Wat ze wel doen: filmen, om de beelden daarna te delen via Snapchat en TikTok.

De filmpjes leiden tot onrust: in directe kring, maar ook in de maatschappij. Jongeren passen hun gedrag aan, om niet zelf ook slachtoffer te worden.

Machteloos

Emma*, nu 16 jaar, werd 2 jaar geleden in elkaar geslagen door een groep jongeren. “Er waren 15 mensen, de helft daarvan stond te filmen”, vertelt ze. Volgens Emma was de aanleiding dat ze ruzie had met iemand op sociale media. “Mensen die ik niet eens kende gingen zich daarmee bemoeien. Ik werd op straat door hen opgewacht.”

Het geweld dat de groep gebruikte tegen Emma was heftig. “Ik voelde een trap in mijn gezicht”, zegt ze. “Ze wilden gewoon dat ik out ging.” Emma hield een hersenschudding en flink wat blauwe plekken over aan de mishandeling.

De beelden van de mishandeling werden ondertussen online veel gedeeld. “Op Snapchat en TikTok, het is niet tegen te houden”, vertelt Chantal*, de moeder van Emma. “Je voelt je machteloos. Je krijgt het niet meer van het internet af.”

Hybride geweld

Emma is één van de vele tieners die slachtoffer werd van een gefilmde mishandeling of vernedering. Uit een enquête, die Pointer in samenwerking met DUO-onderwijs uitstuurde naar een representatieve groep middelbare scholen, blijkt dat 62 procent van de scholen in de afgelopen 2 jaar met dergelijke video’s te maken kreeg.

Net als bij Emma is de aanleiding van de geweldsvideo’s vaak online te vinden. Een verkeerde opmerking in een groepschat, een ruzie die online doormoddert, naaktfilmpjes die worden doorgestuurd. ‘Hybride geweld’ noemen experts dit, omdat de offline en online werelden van jongeren erin samenkomen.

“Het escaleert heel snel” en “het gaat vaak om onzin”, vertellen anonieme tieners aan presentator Jos de Groot. Hij sprak jongeren in Zoetermeer, waar een meidengroep enkele jaren geleden meerdere slachtoffers maakte en hun mishandelingen filmde.

Dit alles vindt plaats in een context waarin de jonge tieners elkaar uitdagen, stoer willen doen en willen laten zien dat ze niet over zich heen laten lopen. “Deze boy kan vechten, dus we moeten niet met deze boy gaan fucken”, aldus één van de jongens.

‘Niet mijn ruzie, niet mijn probleem'

De video’s lijken geweld onder jongeren te normaliseren. “Ik ben eraan gewend”, zegt een meisje van een jaar of 16. “Dit is hoe het gaat”, antwoordt een andere tiener gelaten.

Ingrijpen als ze iets zien gebeuren doen de jongeren niet: “Het is niet mijn ruzie, het is niet mijn probleem. Ik hou me er gewoon buiten. Ik weet niet wat je hebt gedaan om mensen boos te krijgen.”

Ondanks de gelatenheid, maken de video’s tieners wel angstig. “Je moet iedere keer oppassen dat je niet iets verkeerds zegt of doet om ruzie te voorkomen”, zegt een 15-jarig meisje. Ook daarom grijpen de jongeren niet in. “Zometeen zeg je er wat van en dan komen ze in één keer met de hele groep op je af. Als ik zoiets zie, loop ik maar om”, vertelt een andere tiener.

Afspelen in je hoofd

Ook beelden van de mishandeling van het 12-jarige zusje van Yasmina* belandden online. Zij werd tijdens het buitenspelen belaagd door een groep tienermeiden die ze niet kende, en de beelden werden door de daders op TikTok gedeeld. De 12-jarige lijkt een toevallig slachtoffer te zijn; volgens de familie was de groep op zoek naar ruzie. Het zusje van Yasmina houdt aan het geweld fysiek vooral blauwe plekken over, de mentale impact is een stuk groter.

Yasmina komt er pas een paar dagen na de mishandeling achter dat deze gefilmd is, als ze erop wordt gewezen dat de video online circuleert. Ze schrikt van wat ze ziet: “De beelden spelen continu af in mijn hoofd. Dat is heel moeilijk”, vertelt ze.

Het rondgaan van de geweldsvideo heeft een grote impact gehad op de eigenwaarde van haar zusje, vertelt Yasmina. “Dat het gefilmd is maakt het vernederend. Het gaat veel tijd kosten om daarvan te herstellen.” In hun directe omgeving zorgde de video voor angst. “Ouders die dachten: straks overkomt mijn kind dat ook”, zegt Yasmina. “Kinderen mochten niet meer ergens alleen naar toe, alleen in groepjes, of werden door ouders gebracht en gehaald.”

Hoewel de rust in de omgeving weer is teruggekeerd, is dat bij de familie nog niet helemaal het geval. Zij zijn nog in afwachting van de strafzaak tegen de daders, terwijl zij ondertussen samen met slachtofferhulp de 12-jarige helpen met het verwerken van de gebeurtenissen. Het OM laat weten dat de verdachten van de mishandeling binnenkort voor de rechter moeten verschijnen.

'Stopt het bij jou?'

Voor middelbare scholen zijn geweldsvideo’s een complex fenomeen. “Wij hebben geen zicht op de online belevingswereld van onze leerlingen”, vertelt directeur Jos Hendriks van het ROER college Schöndeln in Roermond. “Wel doen scholen in het algemeen al best veel op het gebied van preventie,” zegt hij. “Dan gaat het om brede ondersteuning geven aan de kinderen op het gebied van: hoe ga je met elkaar om? Hoe los je problemen op? En, zeker de laatste tien jaar: hoe ben je met elkaar online in contact?” Toch vindt Hendriks dat er niet alleen naar scholen gekeken moet worden. “Het is een driehoek van het kind, thuis en de school.”

Ook jeugdwerkers komen tijdens hun werk regelmatig geweldsvideo’s tegen. Toch is jeugdwerker Shawn Jürsche van gro-up hoopvol en ziet hij een belangrijke rol voor jongerenwerk weggelegd in het tegengaan van dit fenomeen. “Wij proberen online sterk aanwezig te zijn. Als we dan een video voorbij zien komen vragen wij: stuur je dit door naar je vrienden of stopt het bij jou?”

Vanuit Gro-Up geeft Jürsche trainingen op scholen over geweldsvideo’s. “Hiermee aan de slag gaan, betekent het bespreken. Jongeren informeren over de impact op slachtoffers. Er zijn er best wel een aantal die dat ook vat.” Toch denkt Jürsche dat zij het niet voor iedereen kunnen oplossen. “Iedereen doet het met een andere reden. De ene om de status te verhogen, de ander om likes te hebben. Elke jongere heeft een andere aanpak nodig.”

Trauma

De impact van geweldsvideo’s is groot. Niet alleen het trauma van de mishandeling, maar ook de beelden zelf blijven slachtoffers en hun familieleden lang achtervolgen. Slachtoffers zitten daardoor langdurig thuis, wisselen van school en hebben jaren later nog last van angst.

Ook Emma wisselde van uiteindelijk school. Maar zelfs 2 jaar na haar mishandeling heeft zij mentaal nog zo veel last van de gebeurtenissen dat ze heel vaak niet naar haar nieuwe school gaat. En dat terwijl ze wel psychologische hulp heeft ontvangen.

“Het is heel moeilijk voor haar om in een groep jongeren te zitten”, vertelt moeder Chantal. “Het vertrouwen is gewoon weg. De angst blijft dat zoiets weer gebeurt.” Emma vult aan: “Ik heb nog veel nachtmerries, en als ik naar buiten ga, houd ik een sleutel tussen mijn vingers.”

*Niet haar echte naam, volledige naam is bekend bij de redactie.

Wil je meer weten over dit onderwerp? Bekijk hieronder onze YouTube-video, of kijk onze televisie-uitzending via NPO Start.