Vliegbasis Gilze Rijen is ernstig vervuild met PFOS, een stof die valt onder PFAS. Dat blijkt uit bodemmetingen op de vliegbasis in Noord-Brabant, die KRO-NCRV's Pointer heeft ingezien. Vrijwel alle bodemmonsters op het terrein overschrijden de norm voor ernstige bodemverontreiniging. Op één plek wordt de norm voor ernstige vervuiling zelfs 56 keer overschreden. 

“Deze waardes zijn echt gigantisch hoog”, concludeert toxicoloog Jacob de Boer, die voor Pointer naar de meetresultaten keek. “Dit is de hoogst gemeten PFOS-vervuiling in Nederland, na vliegbasis Leeuwarden.” Hij geeft aan dat de vervuiling erger is dan rond de industrieterreinen van Chemours in Nederland en 3M in België. De metingen dateren uit 2019 en 2020, maar Defensie bracht de waardes niet eerder naar buiten. Wel hebben ze in 2022 melding gemaakt van de verontreiniging bij de toezichthouder, de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT).

Defensie wist al in 2013 van vervuiling

Uit een rapport in opdracht van Defensie zelf blijkt dat ze in 2013 al wisten dat er een PFOS-verontreiniging was op de vliegbasis. “Ter plaatse van de brandweeroefenplaats is in de vaste bodem en het grondwater een verhoogde concentratie aan PFOS aangetoond,” is de conclusie van het rapport.

Toezichthouder ILT bracht in 2022 ook de gemeente Gilze en Rijen op de hoogte. De gemeente heeft dit niet met de inwoners gedeeld.

Eerder dit jaar werd rond vliegbasis Leeuwarden een ernstige PFOS-verontreiniging gevonden in het water rondom het Defensieterrein. De omwonenden mogen niet zwemmen in het water, het wordt afgeraden om je tuin ermee te besproeien en om huisdieren van het water te laten drinken. De vraag is nu of het water rondom vliegbasis Gilze Rijen ook vervuild is.

Illustratieve header met in beeld de jelsumervaart in Leeuwarden

Zware verontreiniging PFOS in Jelsumervaart in Friesland

De PFOS-norm is 900 keer overschreden, over een lengte van twee kilometer.

PFOS ook in de waterbodem aangetroffen

Waterschap Brabantse Delta geeft aan dat ze geen metingen hebben van het water om de basis heen. Wel hebben ze in 2020 in de Groote Ley, een water dat vlak langs de basis loopt, in de waterbodem een verhoogde concentratie PFOS gevonden. Het waterschap kwam per toeval achter de verhoogde PFOS-waarde in de bodem: ze wilden de sloot uitbaggeren en deden daarom een standaard meting.

De meeste PFOS vonden ze op een meetpunt pal naast de vliegbasis. “Dit is opvallend, omdat PFOS in de waterbodem in het landelijk gebied zelden de norm overschrijdt,” licht een voorlichter toe. Toch startte het waterschap geen onderzoek. Het verontreinigde slib uit de sloot hebben ze laten afvoeren naar een speciaal depot.

Inmiddels is de situatie veranderd. Het waterschap Brabantse Delta heeft gezien hoe de situatie in Leeuwarden zich heeft ontwikkeld en is nu een nieuw onderzoek gestart. Ze hebben op meerdere punten in het water rond de vliegbasis waterbodemmetingen uitgezet. Ze verwachten de resultaten binnen enkele maanden. Mochten ze opnieuw PFOS in de waterbodem aantreffen, gaan ze ook metingen doen in het water.

Ook 11 andere Defensieterreinen verontreinigd

Gilze Rijen is niet het enige Defensieterrein dat verontreinigd is. Uit een document van toezichthouder ILT blijkt dat er nog 11 andere terreinen in Nederland zijn, waar hoge concentraties PFOS in de bodem zijn gemeten. Hier is jarenlang gespoten met PFOS-houdend blusschuim. Op de meeste van deze terreinen mag nu geen schop de grond in zonder toestemming van de toezichthouder.

Vier verontreinigde terreinen liggen in Gelderland: Artillerie Schietkamp ’t Harde, Infanterie Schietkamp Harskamp, vliegbasis Deelen en Complex Groot Heidekamp in Arnhem.

Naast Gilze Rijen liggen er nog drie Defensieterreinen in Noord-Brabant: Eindhoven, Volkel en Woensdrecht. Verder gaat het om vliegbasis De Kooy in Den Helder, voormalig militair oefenterrein Bathmen in Overijssel en voormalige vliegbasis De Peel in Limburg. Eerder dit jaar werd al bekend dat vliegbasis Leeuwarden ernstig is verontreinigd met PFOS, net als het oppervlaktewater om de vliegbasis heen.

De 12 Defensieterreinen die vervuild zijn met PFAS

Reactie staatssecretaris Van der Maat: "we blijven de situatie monitoren"

“Die vervuiling in Gilze-Rijen hebben we in beeld. Die nemen we serieus, net als in Leeuwarden en op de andere terreinen”, zegt demissionair staatssecretaris Van der Maat in een reactie. “Het is een groot probleem en het is een grote opgave voor Defensie.” Het ministerie wacht nu op een handelingskader van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, voor ze met saneren kunnen beginnen. “We hopen dat het handelingskader er snel is, zodat wij weten hoe we moeten afgraven, waar we het naartoe kunnen brengen, hoe we het schoon kunnen maken en of we dat zelf moeten doen of dat anderen dat moeten doen”, aldus Van der Maat. “Zodra wij met een schop de grond in kunnen, zullen we dat ook doen.” Ondertussen blijven ze de situatie op alle terreinen monitoren. Daarnaast neemt het ministerie op dit moment ‘over de volle breedte’ de eigen inkooporganisatie onder de loep. Waar mogelijk kopen ze geen producten meer in waar PFAS in zit.

Zorgen hoogleraar milieuchemie over PFAS: “Heel veel mensen hebben al te veel in hun bloed”

Zorgen hoogleraar milieuchemie over PFAS: “Heel veel mensen hebben al te veel in hun bloed”

Jacob de Boer, hoogleraar milieuchemie en toxicologie, doet al jaren onderzoek naar PFAS en maakt zich ernstige zorgen. “PFAS is veel giftiger dan we tot nu toe dachten.”

Ook extra wateronderzoek bij Woensdrecht, Eindhoven, Volkel en De Peel

Waterschap Brabants Delta laat Pointer weten dat ze ook extra metingen in de bodem gaan doen in de wateren rondom vliegbasis Woensdrecht. Ook daar hebben ze in 2020 in een sloot grenzend aan de vliegbasis, PFOS gevonden in de waterbodem. Uit voorzorg is ook waterschap AA en Maas deze maand gestart met watermetingen rondom vliegbasis Volkel en De Peel. Ze hebben eerder een PFOS-overschrijding gevonden op 1 meetpunt in de waterbodem naast vliegbasis Volkel, maar de analyse was toen dat de PFOS niet van de vliegbasis kwam. Deze zomer wordt meer duidelijk over de situatie daar. En in Eindhoven gaat waterschap De Dommel dit jaar extra metingen doen rondom de vliegbasis.

Over het algemeen meten waterschappen nog nauwelijks stoffen als PFAS en PFOS. Er is een meetnetwerk met 10.020 meetpunten door heel Nederland. In 2022 werd er slechts bij 142 punten, dus 1,4 procent van het totaal, getest op vier PFAS-stoffen. Op hoeveel meetpunten in 2023 op PFAS-stoffen is getest is nog onbekend.

Het opruimen kost Defensie miljoenen euro's

Defensie laat weten dat ze op termijn alle terreinen willen gaan saneren. Ze wachten echter nog op een handelingskader van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Het opruimen van de vervuilde grond gaat naar verwachting tientallen miljoenen euro’s kosten. Voor voormalig vliegbasis Soesterberg liggen de saneringsplannen nu klaar. Om de vervuiling op te ruimen moet dit voormalig Defensieterrein, waar de provincie woningen wil bouwen, eerst gesaneerd worden voor 23,5 miljoen euro.

Luister hier de radio-uitzending van Pointer. Bekijk hieronder de uitzending 'Het PFAS-probleem' terug:

Het PFAS-probleem
26 min 10 s

Rond Leeuwarden werd begin dit jaar een van de grootste PFAS-vervuilingen van Nederland in het water van de Jelsumervaart aangetroffen. Het gif overschreed op sommige plekken zelfs 900 keer de norm. Hoe kan het dat dit niet eerder werd ontdekt? En wat betekent dit voor de mensen die aan het water wonen of een moestuin hebben aan de verontreinigde vaart? Zijn hun zorgen over PFAS in hun groenten, fruit en eieren terecht? En hoe zit het in de rest van Nederland: hoe kan het dat steeds meer particulieren ontdekken dat hun eigen kippen eieren leggen waar PFAS in zit?

Wil je op de hoogte blijven van dit onderzoek?

Elke week sturen we je onderzoeksverhalen, tips van de redactie, en verhalen die je nog van ons kan verwachten.

Makers

Redacteur

Samen komen we verder

Ons onderzoek begint bij jou. Heb jij een tip of ervaring die je met ons wil delen? Laat het ons weten!

Heb jij een tip of ervaring die je met ons wil delen? Laat het ons weten!

Documentatie uploaden
CAPTCHA
Deze vraag is om te controleren dat u een mens bent, om geautomatiseerde invoer (spam) te voorkomen.

Bedankt, je tip is verstuurd

Wat gebeurt er nu met mijn tip?

Bedankt dat je de tijd hebt genomen om het tipformulier in te vullen. Je tip is verstuurd naar de redacteur van het onderzoek. Wij publiceren niets met naam en toenaam zonder contact met je op te nemen. Soms krijgen we zoveel tips binnen dat het ons helaas niet lukt om iedereen een persoonlijke reactie te sturen. We vragen je begrip hiervoor. 

Benieuwd naar de impact van eerdere tips?

Van kamervragen tot petities en maatschappelijk debat: samen met jou pakken we systemisch falen en onrecht aan. Benieuwd naar de impact van eerdere onderzoeken en ingezonden tips? Bekijk dan nu ons track record.