Witwassende autohandelaren, criminele glazenwassers en malafide pandjesbazen: burgemeesters zijn dit soort praktijken in hun gemeente liever kwijt dan rijk. Daarom wordt er de laatste jaren volop ingezet op de aanpak van ondermijning, waarbij criminelen gebruikmaken van legale bedrijven en diensten. Maar bij de bestrijding daarvan ligt buiten de lijntjes kleuren op de loer, ziet straf-en bestuursrechtdeskundige Benny van der Vorm (Universiteit Utrecht).
Van der Vorm legt in zes vragen uit waarom we die manier van misdaadbestrijding erg moeten vinden.
Wat verstaan we onder ondermijning?
Van der Vorm: “Dat is een ingewikkelde vraag. Het is een term die door veel personen en politici verschillend wordt gebruikt. In de kern zou je kunnen zeggen dat ondermijning gaat over vervlechting tussen boven- en onderwereld. Maar heel veel verder dan dat komen we eigenlijk niet. Je merkt ook dat de term te pas en te onpas wordt gebruikt door politici om bepaalde bevoegdheden te verkrijgen.”
Maakt u zich daar zorgen over?
“Zeker, want je ziet dat daardoor burgemeesters bevoegdheden krijgen die best diep kunnen ingrijpen in de persoonlijke levenssfeer van betrokkenen. Denk bijvoorbeeld aan een vergunningsplicht voor glazenwassers of autohandelaren om ondermijning tegen te gaan en de mogelijkheid om woningen en panden te sluiten. Het is dan helemaal afhankelijk van een individuele burgemeester en hoe stevig die optreedt tegen ondermijning. Sommigen burgemeesters meten zichzelf een rol aan van misdaadbestrijder en dat is problematisch.”
Waarom is dat problematisch?
“Wat je vaak ziet is dat in de aanpak van ondermijning het bestuursrecht wordt ingezet, bijvoorbeeld door zo’n vergunningsplicht in te voeren voor branches waarbij criminele activiteiten worden vermoed. Het bestuursrecht kent namelijk op sommige punten veel minder bescherming voor burgers dan het strafrecht. Vanuit de overheid wordt dan gedacht: dat is handig, want je kunt veel sneller doorpakken als je iemand verdenkt van criminele zaken. Je komt als gemeente daardoor veel makkelijker bij mensen achter de voordeur dan de politie. Die heeft daar vanwege het strafrecht veel meer bewijs voor nodig.”
“En je kan je afvragen of dat bij mensen binnenkijken en zelfs panden sluiten wel bij de bevoegdheden van een burgemeester past. Die heeft namelijk vooral de taak om de openbare orde te handhaven, het opsporen van criminelen is een taak van de politie.”
De burgemeester heeft de taak om de openbare orde te handhaven, het opsporen van criminelen is een taak van de politie.
Welke burgemeesters gaan ver in die ondermijningsaanpak?
“Je ziet dat de burgemeester van Zaanstad best wel hard optreedt tegen vormen van ondermijnende criminaliteit. In dit geval de glazenwassers in zijn gemeente. Er zijn signalen dat hij daarbij af en toe buiten de lijntjes kleurt en de randen van de wet opzoekt. En dan wordt er gezegd: “Dan kijkt de rechter of we dat wel of niet goed hebben gedaan.” Maar dat is een gevaarlijk uitgangspunt, want veel burgers starten in zo’n geval helemaal geen procedure tegen de gemeente. En dat betekent dat er een situatie ontstaat waarbij een burgemeester buiten de lijntjes kleurt, maar er geen rechterlijke controle plaatsvindt.”
De tekst gaat verder onder het kader.
De vergunningsplicht in 48 gemeenten
Pointer inventariseerde bij 52 gemeenten (50 grootste gemeenten en 19 gemeenten die vallen onder het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid) of zij gebruikmaken van de mogelijkheid om de vergunningsplicht in te zetten in de aanpak van ondermijning. 48 gemeenten reageerden. Van hen lieten twaalf gemeenten weten dat ze een dergelijke vergunningsplicht hebben. Twee zijn momenteel aan het onderzoeken of ze de vergunningsplicht gaan toepassen. In sommige gemeenten, zoals Den Haag en Den Bosch, is er een vergunningsplicht voor bepaalde straten. In andere gemeenten richt de vergunningsplicht zich vooral op een specifieke branche, zoals glazenwassers of de autobranche. Ook zijn er gemeenten, zoals Arnhem, die de vergunningsplicht toepassen op een enkel pand.
Pointer spreekt verschillende ondernemers uit de autobranche die te maken hebben met zo’n ondermijningsvergunning. Zij vinden dat het veel rompslomp is, hebben er slapeloze nachten van en voelen zich gecriminaliseerd door de controles die er plaatsvinden.
Hoe kijkt u naar de vergunningsplicht?
“Ik kan mij voorstellen dat mensen dat ervaren als een diepe inbreuk op hun privacy. Zo’n vergunningsplicht is een heel zwaar middel, waarbij veel onderzoek wordt gedaan naar je persoonlijke levenssfeer. Er wordt gekeken naar je verleden, je moet al je financiën inleveren. Het idee vanuit de gemeente is waarschijnlijk dat er iets mis is in de autobranche en dat ze de rotte appels willen weren. Maar vaak lijden de goeden onder de kwaden, want ook de bonafide bedrijven krijgen te maken met dit soort controles. En van hen hoor je geluiden dat ze daardoor hun werk niet meer zo goed kunnen uitvoeren. Dat is natuurlijk niet de bedoeling.”
De tekst gaat verder onder het kader.
Autobranche kwetsbaar voor ondermijning
Uit de rondgang onder 52 gemeenten die Pointer deed, blijkt dat Zaanstad de enige gemeente is die een vergunningplicht heeft voor glazenwassers. Vaker wordt deze ingezet in de autobranche, zoals in Roosendaal, delen van Utrecht en Rotterdam. “Uit verschillende landelijke onderzoeken blijkt dat deze branche kwetsbaar is voor criminele inmenging. Voorbeelden daarvan zijn het strippen van auto’s, de handel in gestolen goederen, fraude met schadeherstel en btw-fraude,” zo stelt de gemeente Rotterdam vast. “De vergunningplicht is één van de instrumenten om malafide ondernemerschap tegen te gaan. De gemeente kan hiermee vooraf toetsen, toezicht houden op de naleving van voorwaarden en handhaven bij overtredingen.”
Gemeente Utrecht laat weten dat zij alleen op Bedrijventerrein Nieuw Overvecht een vergunningsplicht hebben ingevoerd voor de autobranche. Utrecht: “Uit informatie van de politie bleek dat er op Bedrijventerrein Nieuw Overvecht in ernstige mate sprake was van ondermijnende criminaliteit. Autobedrijven zijn daar in het bijzonder kwetsbaar voor, zoals het witwassen van crimineel geld. Er zijn daarom verschillende maatregelen genomen waaronder een vergunningsplicht voor de autobranche. We zien dat deze maatregelen een positief effect hebben op het weren van malafide ondernemers en op de openbare orde.”
De gemeente Tilburg laat ons weten dat zij een vergunningsplicht hadden voor de autobranche, maar dat deze gestopt is na een uitspraak van de Raad van State.
Werkt zo’n vergunningsplicht om de 'rotte appels' te weren, zoals de gemeente Utrecht stelt?
“De kans is best groot dat je de autobranche op dit specifieke bedrijventerrein (Nieuw Overvecht, red.) schoonveegt door het invoeren van een vergunningsplicht. Maar de vraag blijft dan natuurlijk altijd: gaan de rotte appels niet gewoon ergens anders naartoe? Het zou ook heel goed kunnen zijn dat je het probleem hiermee alleen maar verplaatst naar een andere stad, wijk of branche waar zo’n vergunning niet nodig is.”
Meer weten over de ondermijningsaanpak van gemeenten? Kijk Pointer op Youtube of bekijk hieronder de tv-uitzending 'Dit is hoe Zaandam glazenwassers aanpakt'.
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief
Ontvang iedere week onze beste verhalen in je mailbox.
