Het is eind juli 2025 wanneer de Noble Walker, een 22 jaar oude olietanker, door de Nederlandse wateren vaart. Maritieme speurders volgen het schip online op de voet. De Noble Walker vaart sinds die maand namelijk onder de vlag van Aruba. Een vlag die helemaal niet bestaat. Aruba, onderdeel van het Koninkrijk der Nederlanden, heeft namelijk geen register voor zeeschepen. En dus is de vlag op de Noble Walker – die enkele weken eerder nog Sagar Violet heette - vals. Maar dat is niet het enige opvallende: net voordat het haar bestemming in Rusland bereikt, verdwijnt het schip opeens van de radar.

De oude tanker blijkt onderdeel van de Russische schaduwvloot en wordt ingezet om stiekem Russische olie te verschepen naar landen als India, de Verenigde Arabische Emiraten en China. De valse vlag, de recente naamsverandering en het uitzetten van het AIS-transpondersignaal zijn tactieken om Europese instanties op een dwaalspoor te zetten, en zo de sancties te ontwijken die in het leven zijn geroepen om de Russische oorlog in Oekraïne te frustreren.

En die tactiek lijkt goed te werken. Want hoewel het schip op zes sanctielijsten staat, waaronder de Britse en Europese, kan het rustig ongestoord door de Noord- en Oostzee varen.

“Het is slechts één van de vele voorbeelden waarbij de Baltische staten de daad bij het woord zouden kunnen voegen”, klaagt de Zweedse online onderzoeker met het pseudoniem Auonsson. “Deze schepen varen zonder geldige vlag en genieten geen wettelijke bescherming. Toch komen en gaan ze naar believen.”

Moskou’s oorlogsmachine

Honderden olietankers en vrachtschepen zoals de Noble Walker, vormen de motor van Moskou’s oorlogsmachine. Maand na maand leveren ze Rusland miljarden op. De vaak verouderde tankers vormen daardoor niet alleen een (milieu)gevaar – roestig, onverzekerd en soms onzichtbaar varend door onze wateren – maar zorgen er met hun stiekeme export ook voor dat Poetins oorlogseconomie blijft draaien.

De schaduwvloot bestaat voornamelijk uit olie- en gastankers die veelal varen onder vlaggen van landen als Panama, Palau en Vanuatu. De zogenaamde ‘flags of convenience’: landen waar minder toezicht is en de wetgeving en belastingregels minder streng zijn.

Voor Rusland zijn die landen ideaal om de Europese sancties te omzeilen, omdat Europese landen de vlaggenstaten moeilijk tot handhaving kunnen dwingen. Maar een groot deel van de smokkeltankers vaart ook rond met een valse vlag, blijkt uit onderzoek van Pointer en Follow The Money, De Tijd en VRT NWS (België), The Times (het VK), Süddeutsche Zeitung, NDR en WDR (Duitsland).

In ons onderzoek kijken we naar 1398 tankers. Uit data van de International Maritime Organization (IMO) van de Verenigde Naties blijkt dat van deze tankers er 539 rondvaren zonder vlag, of met een valse vlag. Dat is meer dan een derde (38,5 procent) van de volledige schaduwvloot.

Een schip vaart met een valse vlag wanneer het zich voordoet als geregistreerd in een bepaald land, terwijl dat land heeft bevestigd dat het schip daar helemaal niet (meer) staat ingeschreven. En die valse vlaggen bieden juridische mogelijkheden om de tankers tegen te houden.

Gewapende mannen

Dat de smokkeltankers voor Rusland van grote waarde zijn, bleek eerder toen het land een gevechtsvliegtuig en oorlogsschepen inzette om tankers te begeleiden uit Europese wateren. Ook verschijnen er steeds meer berichten dat Rusland gewapende mannen aan boord van de tankers plaatst. Huurlingen van de Russische paramilitaire Moran Security Group worden mogelijk ingezet voor spionage, sabotage en het op afstand houden van pottenkijkers.

Hierboven: video van de Moran Security Group.

De Europese landen is er daarom alles aan gelegen om de Russische schaduwvloot aan te pakken. Tot nu toe bleek dat lastig, omdat schepen volgens het internationale zeerecht vrij door onze exclusieve economische zone (EEZ) mogen varen.

De landen rond de Noord- en Oostzee denken daar nu een oplossing voor te hebben gevonden. Door artikel 110 van het VN-Zeerechtverdrag anders te interpreteren, menen zij schepen met een valse vlag tegen te kunnen houden. Volgens een recente EU-verklaring zijn zulke schepen namelijk staatloos en kunnen zich daarom niet beroepen op het zeerecht.

In tegenstelling tot schepen met een geldige vlag hebben zij daardoor “geen recht op de vrijheden van de volle zee”, concludeert de Raad van de Europese Unie. Met andere woorden: schepen met een valse vlag mogen niet vrij door onze wateren varen. “Elke staat mag ze op volle zee inspecteren wanneer er gegronde redenen zijn om aan te nemen dat ze geen nationaliteit hebben”, aldus de verklaring.

Enteren

Frankrijk heeft die nieuwe interpretatie van het zeerecht al doorgevoerd in eigen wetgeving en in de praktijk gebracht. Eind januari lieten Franse militairen zich in de Middellandse Zee uit een helikopter op het dek van de Grinch zakken. Een 22 jaar oude olietanker met valse vlag die olie vervoert voor Rusland. De kapitein van het schip werd opgepakt en de tanker voorlopig aan de ketting gelegd. “We zijn vastbesloten om het internationaal recht te handhaven en ervoor te zorgen dat sancties effectief worden uitgevoerd”, zei de Franse president Emmanuel Macron na de operatie.

De Franse actie lijkt het gevolg van een nieuwe, meer agressieve, Europese campagne tegen de Russische schaduwvloot. In juni 2025 verklaarden de ministers van buitenlandse zaken van onder meer België, Denemarken, Finland, Estland, Noorwegen, het VK en Nederland al dat ze gezamenlijk actie zouden ondernemen tegen de smokkeltankers. “Als schepen in de Oost- en de Noordzee geen geldige vlag voeren, zullen we passende maatregelen nemen binnen het kader van het internationaal recht”, zeiden de ministers. In november vorig jaar riep Frankrijk de Europese coalitie op krachtiger op te treden tegen de schaduwvloot. En in december volgde de eerdergenoemde EU-verklaring.

Maar tot nu toe wordt er nauwelijks ingegrepen. Zo konden volgens ons onderzoek in de afgelopen 3 maanden (van 1 november 2025 tot 1 februari 2026) 61 tankers uit de schaduwvloot ongehinderd door Europese wateren varen, zonder te worden tegengehouden door de kuststaten. In diezelfde periode voeren 20 olie- en gastankers voor Rusland door de Noordzee.

Eerst de wet wijzigen

Waarom wordt er niet ingegrepen? Nederland is nog niet zover. Eerst moet er “met spoed” een wetswijziging worden uitgewerkt, lieten de ministeries van Infrastructuur en Waterstaat en Justitie en Veiligheid eind januari weten. Die moet nog voor de zomer bij de Tweede Kamer worden aangeboden. Daarna moet de Eerste Kamer het voorstel nog beoordelen en erover stemmen.

Met de wetswijziging moet het mogelijk worden om schaduwvloot schepen onder valse vlag systematisch te inspecteren, te escorteren naar een ankerplaats en in het uiterste geval in beslag te nemen. “Met deze stappen willen we in de toekomst harder ingrijpen als dit soort schepen door het Nederlandse deel van de Noordzee varen”, zegt minister Robert Tieman (BBB). Maar het zal dus nog zeker maanden duren voordat het zover is.

Woordvoerders van de Nederlandse marine en Kustwacht verwijzen naar een Kamerbrief waarin de wetswijziging wordt besproken, en geven aan dat het toezicht op de Noordzee gebonden is aan wet- en regelgeving. “En zoals gesteld in de Kamerbrief, daar werkt het kabinet aan.”

Afspraken in gedragscode

Ondertussen wordt door de staten die grenzen aan de Noord- en Oostzee gewerkt aan een zogenaamde ‘Code of Practice’, een gedragscode waarin de landen met elkaar afspreken hun wetgeving aan te passen om “te kunnen reageren op dreigingen in de Noord- en Oostzee”.

Ook spreken de landen in het conceptdocument, dat Pointer heeft ingezien, af om schepen met een valse vlag te onderzoeken, en om boten die zich verdacht ophouden bij onderzeese infrastructuur – zoals internetkabels en windparken – nauwlettend te volgen en zo nodig in te grijpen. “Indien noodzakelijk zullen we binnen onze maritieme zones schepen van belang enteren en nader onderzoeken”, aldus de gedragscode.

De gedragscode is echter niet bindend; het is ‘slechts’ een afspraak waarover de betrokken landen nu nog onderhandelen.

Europa zet Frontex in

Verschillende EU-landen zijn inmiddels in gesprek met Europese grensbewakingsdienst Frontex voor steun bij het toezichthouden op de schaduwvloot. Die gesprekken zijn nog in “een zeer pril stadium”, laat een woordvoerder weten. “Waardoor het voorbarig zou zijn om op details in te gaan.”

Frontex ondersteunt de EU-staten al bij het monitoren van schepen die verdacht worden van betrokkenheid bij internationale criminaliteit, aldus de woordvoerder. “Frontex entert, confisqueert of handhaaft niet tegen schepen. Die bevoegdheden blijven voorbehouden aan de lidstaten. Wij verzamelen of beheren ook geen overkoepelende gegevens over wat vaak de ‘schaduwvloot’ wordt genoemd. Onze ondersteuning gebeurt per geval en uitsluitend op verzoek van nationale autoriteiten”, laat hij weten.

Kat en muis spel

Rusland voelt inmiddels de bui hangen en onderneemt daarom snel actie. Steeds meer schepen uit de schaduwvloot hijsen sinds kort de Russische vlag. Zeker 17 tankers hebben in de afgelopen weken hun (valse) vlag omgewisseld voor de Russische, blijkt uit ons onderzoek.

Het is een tactiek die Rusland eerder toepaste toen olietanker Bella 1 door de Amerikaanse marine werd achtervolgd op de Atlantische Oceaan. De bemanning schilderde snel een Russische vlag op het schip om inname door de Amerikanen te voorkomen. Maar dat bleek toen niet voldoende. Een schip mag namelijk niet zomaar op volle zee een nieuwe vlag hijsen.

“Het Zeerechtverdrag gaat ervan uit dat men niet onderweg tijdens een reis van vlag wisselt. Die mogelijkheid wordt niet in het verdrag genoemd”, zegt Nele Matz-Lück, hoogleraar internationaal recht aan de universiteit van Kiel. “Dat kan alleen als er daadwerkelijk een overdracht van eigendom of verandering van registratie heeft plaatsgevonden. Dus als een schip zomaar de naam overschildert en een nieuwe vlag hijst op volle zee, dan wijst dat er sterk op dat het schip niet correct is geregistreerd en als staatloos moet worden beschouwd. Dan mag het schip worden gecontroleerd.”

Daarnaast, laten deskundigen ons off the record weten, betekent deze strategie een groot risico voor Rusland. Rusland haalt de vloot dan uit de schaduw, en laat zien dat het een strategie heeft ontwikkeld om sancties te ontwijken. Dat ligt diplomatiek lastig. Daarnaast kan het land dan verantwoordelijk worden gesteld als er iets gebeurt met zo’n oude tanker, zoals een milieuramp of een ongeluk op zee. Ook zouden de tankers een makkelijk doelwit kunnen worden voor het Oekraïense leger.

Rusland kiest er misschien mede daarom steeds vaker voor om tankers een andere route te laten varen. Ze omzeilen de Noordzee door om Groot-Brittannië en Ierland heen te varen, en blijven daarmee buiten het bereik van bijvoorbeeld België, Nederland, Denemarken en Duitsland.

‘Gaan we het schip betreden?’

Volgens Niels Woudstra, oud-marineofficier en expert op het gebied van internationaal zeerecht, voert Europa de druk op de schaduwvloot nog niet genoeg op. “Nieuwe wetgeving is niet nodig. Het zijn geen juridische keuzes, maar beleidskeuzes: kiezen om te doen en dat kan vandaag. Want het juridisch kader (het VN-zeerechtverdrag, red.) is er,” zegt Woudstra.

Hij gaat zelfs een stap verder. Ook als verdachte schepen van de schaduwvloot wél een geldige vlag gebruiken, moeten we ze alsnog visiteren, meent de oud-marineofficier. “Het kan ons hooguit een schadevergoeding kosten.”

Maar of er nu nieuwe wetgeving nodig is of niet, het kon weleens spannend worden als Europa verdachte schepen in de Noord- en Oostzee gaat aanspreken, denkt hoogleraar Matz-Lück. “Want wat als het verdachte schip weigert onze wateren te verlaten? Wordt het gestopt, betreden, vastgezet? En hoe reageren de vlaggenstaat en Rusland? Juist daar ligt het risico op escalatie.”