In maart 2017 loopt Joesley Batista, samen met zijn broer Wesley mede-eigenaar van vleesconcern JBS, het kantoor binnen van de toenmalige Braziliaanse president Michel Temer. Onder zijn kleding draagt de rijke zakenman stiekem verborgen opnameapparatuur. Batista neemt het gesprek in het geheim op voor de autoriteiten, als onderdeel van een schikkingsdeal in een groot corruptieonderzoek. Op de opname is te horen hoe de zakenman aan de president vertelt dat hij een corrupte politicus geld betaalt om hem tot zwijgen te manen. Temer reageert: “Ga daarmee door”. Als de opname later uitlekt, is het schandaal niet te overzien. Brazilië is in shock.

Het is een van de vele schandalen rond JBS, het vleesbedrijf dat in 2021 Vivera en vier jaar later De Vegetarische Slager kocht. Al jaren blijkt uit verschillende onderzoeken dat JBS zich schuldig maakt aan ontbossing in de Amazone. Verder zou het bedrijf verantwoordelijk zijn voor watervervuiling en zijn er meerdere meldingen van dierenmishandeling. Ook lijkt het bedrijf niet goed om te gaan met personeel in slachthuizen en wordt het in verband gebracht met slavenarbeid (zelfs onlangs nog) en kinderarbeid.

In 2017 was JBS onderdeel van een groot vleesschandaal. Het bedrijf bleek samen met andere bedrijven gezondheidsinspecteurs en politici te hebben omgekocht om besmet vlees te verkopen. Rot vlees dat via de haven van Rotterdam de Europese markt op werd gebracht.

In februari dít jaar bleek het Braziliaanse vleesbedrijf rundvlees met het in de EU verboden hormoon oestradiol te hebben verkocht. Onder andere in Nederland.

Na het uitlekken van het gesprek tussen Joesley Batista en de president in 2017 gaven de broers toe dat zij meer dan 192 miljoen dollar betaalden om bijna 2000 Braziliaanse politici om te kopen in ruil voor gunstige leningen bij een staatsbank. Als gevolg zaten ze maanden vast, totdat de rechtbank hun vrijlating gelastte. Inmiddels is JBS uitgegroeid tot een internationaal conglomeraat, met een recordomzet van 75 miljard euro en een hoofdkantoor in Nederland.

Van São Paulo naar Amstelveen

Dat hoofdkantoor in Nederland is geen toeval. De Nederlandse vennootschap maakt een bijzondere aandelenstructuur mogelijk waardoor de familie Batista hun bedrijf op twee beurzen tegelijk kan noteren (in São Paulo en New York) én meer macht in handen krijgt.

Met de notering aan de New York Stock Exchange (NYSE) ging een jarenlang gekoesterde wens van Joesley en Wesley Batista in vervulling. De beursnotering zou voor toegang tot nieuwe landen zorgen, een hogere waardering van het bedrijf en uiteindelijk voor veel meer geld in de portemonnees van de Batista’s.

Maar door de vele schandalen die aan de onderneming kleven werd de beursgang eerst herhaaldelijk tegengehouden door de Amerikaanse beurswaakhond SEC. JBS probeerde zich een ‘groener’ imago aan te meten om het tij te keren, maar ook dat had niet het gewenste effect. Pas na een donatie van 5 miljoen dollar aan de tweede inauguratie van Amerikaans president Donald Trump ging de lang gekoesterde wens van de Braziliaanse broers plotseling in vervulling.

JBS zette vervolgens de Naamloze Vennootschap in Amstelveen op om de Amerikaanse beurs op te gaan. Sinds mei vorig jaar staat JBS ingeschreven bij de Kamer van Koophandel als JBS N.V., gevestigd aan de Stroombaan 16 in Amstelveen. Daar heeft het bedrijf nog acht dochterondernemingen geregistreerd op de vijfde verdieping van een onopvallend kantoorpand tussen de A9 en de Amstel.

Nederland biedt niet alleen “politieke en financiële stabiliteit”, volgens JBS. Maar vooral ook “een op maat gemaakte bedrijfsstructuur”. Via een keten van Nederlandse en Luxemburgse holdings - volgens kenniscentrum SOMO opgezet om voor miljoenen aan belasting te ontwijken - waar ook Vivera en De Vegetarische Slager onderdeel van zijn, loopt de financiering uiteindelijk naar de Braziliaanse broers Batista.

Dankzij de Nederlandse vennootschap kan de familie Batista hun bedrijf op de NYSE in Amerika én de Braziliaanse B3-beurs in São Paulo noteren, terwijl de controle bij de familie geconcentreerd blijft. Sterker nog: de Batista’s konden zo hun macht binnen het bedrijf enorm vergroten. Dankzij de nieuwe aandelenstructuur die de vennootschap mogelijk maakt hebben de broers nu ruim 85 procent van het stemrecht in handen, waar dat eerder nog slechts 49 procent was. Daardoor kunnen Joesley en Wesley nu volledig de richting van het bedrijf bepalen.

Groener imago, of interessante markt?

Wat wil 's werelds grootste vleesproducent met twee Nederlandse fabrikanten van vleesvervangers? Heeft dat te maken met het 'groenere' imago dat JBS zichzelf wil aanmeten? Of zijn de plantaardige burgers en kipsticks gewoon een interessante markt?

“Ik kan mij drie motieven voorstellen om als JBS de producenten van vegetarische producten te kopen”, zegt Floris de Graad, directeur van de Vegetariërsbond, dat een vegetarische levensstijl promoot. “Het maken van winst, het diversifiëren van de portefeuille of het ‘klein’ houden van de markt, door de betreffende producenten te kopen maar nauwelijks te investeren in marketing en innovatie. Ik kan mij slecht voorstellen dat dit laatste argument aan de orde of effectief is. De eerste twee lijken mij meer voor de hand te liggen.”

Hij gelooft niet dat consumenten nu door het kopen van vleesvervangers van Vivera of de Vegetarische Slager de vleesindustrie subsidiëren. “De vraag waar het verdiende geld verder voor ingezet wordt lijkt mij een belangrijkere vraag dan bij wie het geld terechtkomt”, zegt De Graad. “JBS lijkt mij een commerciële onderneming die alleen projecten in de lucht wil houden die geld opleveren. Het lijkt me daarom onwaarschijnlijk dat geld dat met vleesvervangers verdiend wordt, uiteindelijk wordt ingezet om vleesproductie te subsidiëren.”

'Vleesbedrijven zijn niet gericht op meer plantaardig'

De overname van JBS geeft Vivera en De Vegetarische Slachter – nu samen onder de naam The Vegetarian Butcher Collective - de mogelijkheid “een grotere en snellere positieve impact te kunnen realiseren”, zegt woordvoerder Elly Plant. “De overname door JBS heeft ons in staat gesteld om onze missie op grotere schaal voort te zetten.”

Plant kent de negatieve berichten over JBS, zegt ze. “En die nemen we serieus. Juist daarom hechten we belang aan onze onafhankelijke positie. Onze missie, het bevrijden van dieren uit de voedselketen, het reduceren van broeikasgassen, land- en watergebruik, en het gezonder maken van voedsel voor mensen, staat centraal in alles wat we doen, elke dag.”

Dirk-Jan Verdonk, directeur van World Animal Protection in Nederland, kijkt cynischer naar de overname, zegt hij. “Ik gun natuurlijk Vivera en De Vegetarische Slager het allerbeste en zou het fantastisch vinden als ze een stijgende lijn laten zien. Maar vleesbedrijven zijn niet gericht op meer plantaardig en minder vlees, die zijn gericht op meer winst door de expansie van vlees.”

Vivera en De Vegetarische Slager mogen van JBS nu misschien doen wat ze willen om de verkoop van vleesvervangers te stimuleren, zegt Verdonk. “Maar dat verandert natuurlijk als het een bedreiging gaat vormen voor hun vleeswinsten. En dan geloof ik er niet in dat ze die vrijheid houden.” Het zou ideaal zijn als vleesbedrijven zich opnieuw gaan uitvinden tot eiwitbedrijven, zegt hij. “Maar daar zien wij nul tekens van bij JBS. We hebben uitgerekend: alle schikkingen en boetes die JBS sinds 2020 heeft moeten treffen omdat ze niet volgens de wet opereren, die zijn drie keer zo hoog als hun investeringen in vleesalternatieven. Dat telt op tot 2 miljard euro aan juridische sancties.” Vivera en De Vegetarische Slager zijn vooral “een hele mooie schaamlap om te hebben als vleesbedrijf in Nederland”, denkt Verdonk.

Plantaardig avontuur

Het is niet de eerste keer dat JBS in de vleesvervangers stapt. In 2020 zette het bedrijf in Amerika via haar dochteronderneming Planterra OZO op, een lijn van plantaardige hamburgers en gehaktvervangers. De aankondiging viel niet toevallig samen met de aanstelling van een hoofd duurzaamheid door het bedrijf en JBS’ toezegging om in 2040 klimaatneutraal te zijn.

In dat jaar kondigde de onderneming nog aan dat de omzet van OZO met meer dan 300 procent was gegroeid. Toch trok JBS 2 jaar later al de stekker uit de plantaardige tak. Volgens het bedrijf vanwege de tegenvallende verkoopcijfers. Tegelijkertijd lijken ook de beloftes voor klimaatneutraliteit van de site te zijn verdwenen en vervangen door een “streven” naar duurzaamheid. Dat heeft waarschijnlijk te maken met de rechtszaak die milieuorganisatie Mighty Earth tegen JBS is begonnen vanwege misleidende duurzaamheidsclaims. Ook de staat New York sleept om die reden JBS voor de rechter.

Op het gebied van duurzaamheid scoorde JBS al niet zo best. In 2020 concludeerden onderzoekers van de Wageningen universiteit dat het vleesbedrijf net zoveel broeikasgassen uitstoot als Spanje. Volgens een rapport van Greenpeace in 2024 stoot JBS meer methaan uit dan oliebedrijven ExxonMobil en Shell bij elkaar.

‘In de kern blijft het een vleesbedrijf’

“JBS is een bedrijf met een enorme economische macht, maar draagt ook een grote verantwoordelijkheid op milieu- en sociaal gebied, en daar is niet altijd op de juiste manier mee omgegaan. Zoals ontbossing in het Amazonegebied, verbindingen met illegale veeleveringsketens en arbeidskwesties, zoals gedwongen arbeid”, zegt Marcel Gomes, Braziliaanse onderzoeksjournalist en directeur van Repórter Brasil. Gomes en zijn collega’s doen al 15 jaar onderzoek naar de Braziliaanse vleeshandel.

Hij ziet de overname van producenten van vleesvervangers als onderdeel van een bredere trend. "Grote vleesondernemingen zoals JBS beginnen te diversifiëren en investeren in plantaardige producten", zegt hij. Consumenten vragen om alternatieven, en plantaardig helpt ook het imago op te poetsen. Maar veel stelt het niet voor, benadrukt Gomes. "Deze investeringen vertegenwoordigen nog altijd een zeer klein deel van de totale activiteiten van JBS. In de kern is het bedrijf nog steeds zwaar afhankelijk van grootschalige vleesproductie."

In een bedrijfspresentatie uit 2024 wordt door JBS ook niet gesproken over investeringen in de markt voor plantaardige producten, maar voorspelt het bedrijf wel 70 procent groei van de vleesmarkt. En ook in een recent persbericht spreekt JBS alleen over de markt voor vlees.

Schaduw in Brussel

Bovendien probeert JBS via lobby in Brussel maatregelen tegen klimaatverandering tegen te houden en de deuren voor de Braziliaanse vleesindustrie naar de Europese markt wijd open te zetten. Het vleesbedrijf is lid van verschillende lobbygroepen die actief zijn in Brussel. Eén ervan is ABIEC waar JBS onderdeel is van de raad van bestuur.

Hans van Scharen van lobbywaakhond Corporate Europe Observatory ziet hoe JBS via zulke clubs zijn invloed uitoefent zonder zelf zichtbaar te zijn. "Voor zover wij kunnen zien, zijn ze officieel niet geregistreerd in het Europees Transparantieregister. Maar hun belangen worden wel vertegenwoordigd door allerlei andere lobbyclubs. Die zijn als een soort van schaduw eigenlijk wel degelijk aanwezig in Brussel."

Lobbyclub ABIEC is de belangenbehartiger van de Braziliaanse vleesexporteurs en houdt vol dat de rundveehouderij – in tegenstelling tot wetenschappelijke consensus – geen impact heeft op klimaatverandering. Volgens ABIEC gaat het slechts om “activisten” die op “basis van dubieuze methodologieën” beweren dat de veeteelt verantwoordelijk is voor een groot deel van de broeikasgasuitstoot, zo staat op haar website.

Lobby tegen maatregelen

In Brussel vecht deze lobbyclub tegen de EU-regels voor ontbossingsvrije producten. Ook heeft het zich ingezet voor het EU-Mercosur-handelsakkoord, dat een vrijhandelszone moet creëren met onder meer Brazilië. Voor JBS staat er veel op het spel bij dat akkoord, zegt Van Scharen. "Dat gaat betekenen dat de export van Braziliaans vlees explosief kan gaan stijgen de komende jaren. En dat is natuurlijk direct kassa voor een bedrijf als JBS."

JBS en de lobbygroepen waarvan het deel uitmaakt, waaronder ABIEC, zijn ook lid van Institute Pensar Agro (IPA), de belangrijkste lobbyorganisatie voor de agrarische sector in Brazilië. Volgens eerlijkegeldwijzer.nl (een samenwerking van onder meer Amnesty International en Milieudefensie) heeft IPA als doel “milieu- en sociale normen of wetgeving af te zwakken”.

Dat beeld wordt in verschillende wetenschappelijke onderzoeken onderschreven. Voor Van Scharen is de onderliggende logica helder: "Het is ontzettend belangrijk voor het voortbestaan en het bedrijfsmodel van dit soort bedrijven dat er niet te veel overheidsregulering komt. Dat de vleesconsumptie niet te nadrukkelijk wordt gekoppeld aan klimaatverandering. Om te voorkomen dat politici al te doortastende maatregelen zouden afkondigen."

Nederlandse investeringen

Nederland is niet alleen de thuishaven van JBS. Onze banken en pensioenfondsen hebben het bedrijf ook medegefinancierd. Rabobank, ABN Amro en ING verstrekten voor miljarden aan bedrijfsleningen, aandelentransacties en obligatie-uitgiftes aan Braziliaanse bedrijven die zich bezighouden met de agrilobby, waaronder JBS, blijkt uit onderzoek van eerlijkegeldwijzer.nl.

Vorig jaar diende World Animal Protection nog een klacht in bij de Rabobank omdat het JBS financiert. En ook Nederlandse pensioenfondsen investeerden miljoenen euro’s in JBS, terwijl het illegaal vee verhandelde en zich schuldig maakte aan ontbossing, zo bleek uit eerder onderzoek van Pointer.

Wat is nog een veilige keuze?

Consumenten die voor plantaardige producten kiezen in de supermarkt staan nu voor een dilemma. Vleesvervangers zijn de betere keuze voor milieu en dier. Maar is dat nog steeds zo als een bedrijf als JBS schuilgaat achter de vegaburgers?

“Ik kan me goed voorstellen dat de beschreven situatie gevoelsmatig voor vegetariërs wringt”, zegt Floris de Graad van de Vegetariërsbond. “We hopen dat uiteindelijk alle vleesproducenten investeren in vegetarische producten. Overigens is Vivera ook op deze manier ontstaan, als project van de coöperatie van Keurslagers.”

Voor vegetatiërs en veganisten die niets te maken willen hebben met de vleesindustrie is er nog genoeg keuze, meent De Graad. “Maar dit vergt veel uitzoekwerk. Bij huismerken kun je het eigenlijk niet weten. Achter Garden Gourmet en Beyond Meat staan kapitaalkrachtige partijen, maar niet zozeer de vleesindustrie. Kleinere merken in het natuurvoedingssegment zijn voor de ‘kieskeurige’ consument een veilige keuze.”

JBS heeft vooralsnog niet gereageerd op vragen van Pointer.

Luister naar de Pointer radio uitzending van Klaas den Tek: