De nieuwe Defensiewet, waarmee Defensie bestaande regels opzijschuift om meer militaire oefeningen te kunnen uitvoeren, krijgt uit veel hoeken kritiek. Omwonenden van de militaire vliegbasis Leeuwarden vrezen voor slapeloze nachten en drinkwaterkoepel Vewin vreest voor vervuild drinkwater. Ook regeringscommissaris Kars de Graaf is kritisch op de gebrekkige rechtsbescherming voor burgers.
De Wet op de defensiegereedheid (Wodg) die nu in de Tweede Kamer ligt geeft Defensie ruime bevoegdheden om andere wetten aan de kant te schuiven om meer militair te kunnen oefenen. Defensie wil onder andere ’s nachts vliegen met straaljagers, laagvliegen met helikopters, drones buiten het zicht van Defensie laten vliegen en veel meer privacygevoelige persoonsgegevens verwerken.
Verlies van rechtsbescherming
Kars De Graaf, regeringscommissaris, is verbaasd over de nieuwe Defensiewet. De gereedstellingsactiviteiten - het nachtvliegen met straaljagers, laagvliegen met helikopters, meer schietoefeningen - kunnen namelijk ook toegestaan worden binnen de bestaande Omgevingswet.
De Graaf houdt zich bezig met de omgevingswet. In de wet wordt ingezet op participatie, inspraak van burgers en inzetten op maatwerk. Juist in Omgevingswet, die twee jaar geleden inging, kun je verschillende belangen goed tegen elkaar afwegen, legt de Graaf uit. Zoals het belang van Defensie en die van burgers. “Met de nieuwe wet fiets je daar dwars doorheen. De regering stelt nu iets voor dat voor een heel groot gedeelte in het bestaande systeem ingebouwd had kunnen worden."
De regeringscommissaris is niet alleen kritisch op het afwijken van de Omgevingswet. De regels en wetgeving die Defensie hinderen vervallen. Defensie gaat de gereedstellingsactiviteiten gewoon uitvoeren: “Geen vergunning nodig, geen rechtsbescherming, geen participatie”, vertelt de Graaf.
“In een rechtstaat is het minder wenselijk om alle participatie en rechtsbescherming van burgers af te schaffen”, vervolgt de Graaf. Hij benadrukt dat de vorm ertoe doet: “We begrijpen allemaal dat Defensie een groot openbaar belang heeft, maar doe dat op een rechtstaatwaardige manier.”
Risico op verontreiniging drinkwater
De reikwijdte van de wet is groot. Ook de Vereniging van waterbedrijven in Nederland (Vewin) maakt zich zorgen en ziet grote risico’s op vervuiling van het drinkwater door wat de nieuwe wet toestaat. Zij eisen dat goed wordt nagedacht over het beschermen van drinkwatervoorzieningen. Hans de Groene, directeur van Vewin, wijst op een voorbeeld uit Zweden. Daar zijn bij een militaire oefening met PFAS-houdend blusschuim de drinkwaterbronnen bij Ronneby verontreinigd.
Vewin eist daarom dat expliciet wordt gezegd dat lozingsactiviteiten het drinkwater niet in gevaar mag brengen en dat bij het bouwen van tijdelijke defensiewerken het grondwater niet mag worden verontreinigd. “Zorg alsjeblieft dat je de drinkwaterbronnen niet verpest”, roept de Groene op.
Hij legt uit dat de tijdelijkheid van de wet niets uitmaakt: “Je kunt waterbronnen maar een keer verpesten en dan zijn ze voor altijd verontreinigd. Daarna zul je voor altijd veel meer moeten zuiveren.”
Verouderde isolatie
In Marsum, een dorp pal onder vliegbasis Leeuwarden, maakten omwonenden zich vorig jaar al zorgen over de nieuwe wet. Nu ligt de wet bij de Tweede Kamer en zijn die zorgen er niet minder om geworden. De F35's die langs het dorp scheren vliegen nu tot maximaal tien uur ’s avonds, maar straks kan dat tot één uur ’s nachts en vanaf half vijf ’s ochtends. “Dan kan je hier gewoon niet slapen”, zegt bewonersvertegenwoordiger Geert Verf.
En de overlast in Marsum is al hoog. Uit een rapport van het RIVM kwam afgelopen zomer naar voren dat mensen rondom vliegbasis Leeuwarden de meeste geluidshinder van Nederland ondervinden, meer dan rondom Schiphol. Verf is daarom boos dat zijn kritiek niet is opgenomen in het uiteindelijke wetsvoorstel: “We moeten hier extra voorzichtig zijn met de uitbreiding van het aantal vluchten.”
Bovendien laat de geluidsisolatie in de woningen te wensen over. Het dateert uit de jaren tachtig en voldoet niet meer. Vijftig huizen aan de oostkant van de vliegbasis hebben niet eens isolatie. Verf pleit daarom voor isolatie voor al deze huizen en Defensie moet daarvoor zorgen: “Met de nieuwe plannen is dat al helemaal een must”, vervolgt Verf.
‘Wet denkt alleen aan belangen Defensie’
In 2013 zegde de Tweede Kamer dat al toe. 13 jaar later vreest Angie Reich, inwoner van Marsum, dat met de nieuwe wet van uitstel afstel komt: “Als je iets belooft aan je burgers, moet je als burger ook het gevoel hebben dat dat ook echt gedaan wordt.”
In reactie hierop schrijft het ministerie van Defensie dat “de omgeving ook beschermd moet worden tegen de impact die dit met zich meebrengt.” Over betere isolatie is nog geen beslissing genomen. Pas later dit jaar weten ze meer: “Defensie zal voor het einde van het jaar aan de Tweede Kamer en de omgeving laten weten op welke manier aan het advies opvolging wordt gegeven.”
De afspraken zouden volgens Defensie niet op losse schroeven komen te staan. Maar Verf wil dat zwart op wit terugzien: “De regels die ons beschermen worden nu aan de kant geschoven.” Verf wil zowel de belangen van Defensie als de belangen van de omwonenden veiligstellen: “Deze wet denkt alleen aan de belangen van Defensie.”
Regeringscommissaris voor de Omgevingswet Kars de Graaf snapt de zorgen van de bewoners van Marsum. De minister van Defensie krijgt in de wet veel ruimte om regels op zij te schuiven als dat nodig is voor de gereedstelling: “Laten we hopen dat Defensie in de praktijk zorgvuldig omgaat met de zorgen van de bewoners, maar vanuit een juridisch perspectief vervalt met deze wet hun recht op inspraak en hun rechtsbescherming.”
Luister hieronder het radio-fragment over de Defensie-wet terug:
Pointer Regio: slapeloze nachten door Defensiewet
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief
Ontvang iedere week onze beste verhalen in je mailbox.
