Oosterpark, Amsterdam. Er staat een vrouw langs de vijver in het park en ze heeft iets vreemds in haar handen. Het blijkt een rauwe vis. Ze eet ervan.

Omstanders kijken naar haar. Eerst verbijsterd, dan bezorgd. Verderop loopt een man die de vrouw niet eens opmerkt. Hij lijkt met zijn gedachten ergens anders en stapt af op een groep mannen in het midden van het park. Eenmaal gearriveerd schudt hij iemand de hand en loopt weer door. Pas een paar minuten later wordt duidelijk waar hij aan dacht: crack.

Drie politieagenten fietsen even later het park binnen en zien dezelfde man met zijn crackpijp. Hij heeft net zijn bolletje crack opgerookt en is high. De groep mannen in het midden van het park staat er nog steeds, maar ingrijpen doen de politieagenten niet. Dat kunnen ze ook niet, want ze hebben geen deal waargenomen. Hooguit zagen ze in de verte een handdruk en hebben ze een vermoeden – hier in het Oosterpark wordt regelmatig crack verhandelt en gebruikt – maar daar kan de rechter niets mee.

De politie kan de crackgebruiker een gebiedsverbod opleggen, onder het mom van de ‘overlast’ die hij veroorzaakt. Dan mag hij het Oosterpark, en het gebied eromheen, voor minimaal 24 uur niet betreden. Het is alleen even de vraag wat dat oplevert, aangezien zijn hunkering naar crack in een ander gebied net zo goed doorgaat en hij vooral uit beeld raakt van hulpverleners.

Waar ligt de oplossing?

Dit voorbeeld toont slechts een van vele complexiteiten in de aanpak van de groeiende crackproblematiek, die alsmaar meer incidenten veroorzaakt. Waar ligt de oplossing? Nou, niet bij de dealer, stellen gemeenten Amsterdam, Den Haag en Rotterdam, politie, Openbaar Ministerie en hulpverleners.

Kijk, dealers harder aanpakken (!), is een logische reflex. Hun rol is evident: zij faciliteren een oneindige hoeveelheid crack, voor mensen die zwaar verslaafd zijn of die een potentiële klant zijn.

Complexe crack-aanpak

Maar dealers aanpakken is complex en dat heeft alles te maken met de bewijslast, schrijft een woordvoerder van de gemeente Rotterdam: “De politie moet een overdracht van een dealer constateren of een verklaring hebben van de drugsafnemer. Dan pas kan het Openbaar Ministerie succesvol vervolgen. Daarnaast hebben dealers vaak geringe hoeveelheden drugs op zak.”

“De straffen die dealers krijgen zijn vaak laag en daarom is die aanpak niet heel effectief op de lange termijn”, vult Jasper van der Kemp, criminoloog aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, aan. “Bovendien staat er voor elke gepakte dealer een nieuwe dealer klaar.”

Daarnaast houdt het OM ook rekening met de omstandigheden van de dealer. “Soms is er sprake van criminele uitbuiting. Het gaat vaak om kwetsbare personen die min of meer gedwongen worden op straat te handelen en het grootste risico te lopen.”

Creatieve oplossingen

Al deze haken en ogen dwingen gemeenten tot creatieve oplossingen. Daarom zetten zij in op bestuursrechtelijke maatregelen, die een burgemeester kan opleggen zonder tussenkomst van een rechter. Voorbeelden daarvan zijn lasten onder dwangsom (een voorwaardelijke boete die je pas betaalt als je nog eens betrapt wordt op dealen) en gebiedsverboden (voor een bepaalde tijd mag je niet in een specifiek gebied komen).

In 2025 legde de gemeente Den Haag 41 lasten onder dwangsom op, waarvan er 4 daadwerkelijk werden ingevorderd. In Amsterdam maken ze gebruik van gebiedsverboden die kunnen oplopen van 72 uur tot meerdere maanden bij recidive. Volgens de politie en gemeente Amsterdam werken die gebiedsverboden goed voor de duur van het verbod, maar is het niet zo dat een dealer na zo’n maatregel zijn handel stopt.

En dat is toch eigenlijk wel stiekem de gehoopte uitkomst, blijkt uit de reactie van een woordvoerder van de gemeente Den Haag: “Het sterke preventieve karakter van deze maatregel moet jongeren [uitklap: In Den Haag zijn volgens de gemeente vooral jongeren betrokken bij straathandel. Om dat te voorkomen, heeft de gemeente Den Haag een aanpak ontwikkeld die zich specifiek richt op jongeren.] ontvankelijker voor hulpverlening en bijdragen aan een duurzame uittrede uit de drugscriminaliteit.” Wat deze maatregelen precies opleveren, is (nog) onduidelijk.

Groeiende klantengroep, minder zorg

Als crackdealers flink straffen moeilijk is en bestuursrechtelijk ingrijpen maar tijdelijk effect heeft, ligt de oplossing ergens anders, concluderen de politie en gemeenten. “Er is een groeiende klantengroep”, ziet gemeente Amsterdam. Volgens de Nationale Politie ontstaat die groep “voor een substantieel deel” doordat arbeidsmigranten door malafide uitzendbureaus op straat belanden en door heersende huisvestings- en verslavingsproblematiek.

Want er verblijven alsmaar meer mensen langdurig op straat, wat hen volgens gemeente Rotterdam dan weer “aantrekkelijke doelwitten voor dealers” maakt. Oftewel: voorkom dat mensen op straat in de verleiding van crack komen en/of biedt ze zorg aan.

En daar wringt iets: Mainline, een van de weinige stichtingen die goed contact heeft met crackverslaafden en hen door het hele land helpt, wordt wegbezuinigd. Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) heeft de overheidssubsidie stopgezet. “De verantwoordelijkheid van gemeenten voor het ondersteunen van drugsverslaafde personen is daarbij een belangrijke overweging geweest”, schrijft een woordvoerder. Daarbij verwachtte VWS dat Mainline er uit zou komen met gemeenten. Hoewel de gemeente Amsterdam nog is bijgesprongen met een zak geld, waren andere gemeenten daar niet toe bereid. Dus is het einde verhaal voor Mainline: in april 2026 liepen de veldwerkers hun laatste ronde.

“Dat zijn vrij onbegrijpelijke stappen”, oordeelt criminoloog Van der Kemp. Hij vreest, net als de politie in Amsterdam, nadelige gevolgen nu er een onderdeel binnen de aanpak van crack wegvalt. “Deze veldwerkers weten wat er in het veld speelt en wat de laatste ontwikkelingen zijn”, vervolgt Van der Kemp. “Zij hebben de contacten om mensen meer richting hulpverlening te duwen. Nu dat wordt weggehaald, ontstaat er een gat. De vraag is hoe je dat op gaat vangen.”