Lang niet iedereen kent het: Kaliningrad. Het is een stukje Rusland, ingeklemd tussen Litouwen en Polen, en grenzend aan de Oostzee. Een militair sleutelgebied, met mogelijk nucleaire wapens, ondanks dat het niet vastzit aan Rusland. Hoe kan zo’n relatief klein stuk land zo’n grote rol spelen? En wat betekent dat voor de veiligheid in Litouwen — en uiteindelijk ook voor Nederland? We spreken met Oost-Europa deskundige Marina Ohanjanyan van instituut Clingendael.
Als je geografisch gezien in een rechte lijn van Nederland naar Litouwen wilt rijden stuit je op een grens die je als Europees burger niet zomaar over mag steken: een grens met Rusland. Ten zuidwesten van Litouwen ligt namelijk een stuk Russisch grondgebied: Kaliningrad.
Kaliningrad was tot 1945 van Duitsland, maar na het eind van de Tweede Wereldoorlog werd het onderdeel van de Sovjet-Unie. “Op dat moment is dat nog niet zo spannend, want al het gebied ten oosten ervan hoort dan ook bij de Sovjet-Unie,” vertelt Marina Ohanjanyan. Ohanjanyan is senior onderzoeker met expertise op defensie, Rusland en Oost-Europa bij instituut Clingendael.
Dat veranderde toen de Sovje-Unie uiteenviel. Oost-Europese landen werden onafhankelijk en veel van hen richten zich op Europa en de NAVO. Inmiddels is Kaliningrad daardoor een plukje Rusland ingeklemd tussen landen die stuk voor stuk NAVO-lid zijn.
Zo’n afgescheiden gebied als Kaliningrad heet een exclave: een stuk grondgebied dat volledig losligt van de rest van het land.
Achilleshiel van de NAVO
Hoewel de afstand tussen Kaliningrad en de rest van Rusland groot is, kan Rusland toch heel snel over land in de exclave zijn. Dit komt doordat de grens met Belarus – ten oosten van Litouwen en Polen – op het smalste stuk slechts op 65 kilometer van Kaliningrad ligt. De Suwalki corridor, heet dit stuk land.
“De corridor is een soort route die Kaliningrad en Belarus met elkaar verbinden.” zegt Ohanjanyan. “En omdat Belarus in een unistaat is met Rusland, wat betekent dat deze landen onderling geen grenzen hebben, verbindt de Suwalki corridor Kaliningrad in feite ook met Rusland.”
Op dit moment wordt deze corridor beheerd door Litouwen en Polen, maar dit kan tijdens een gewapend conflict snel veranderen. Het maakt de corridor de zogenoemde achilleshiel van de NAVO. Ohanjanyan legt uit: “Als Rusland de corridor onder controle krijgt kan het de Baltische staten afsnijden van de rest van de NAVO. En dan wordt het voor de NAVO veel moeilijker om dat gebied te verdedigen.”
Strategisch belang
Tegelijkertijd is ook voor Rusland de corridor een zwakke plek. “De NAVO kan die gebruiken om Kaliningrad af te snijden van de rest van Rusland”, aldus Ohanjanyan. “Bij een oorlog heeft degene die de controle heeft dus een strategisch voordeel.”
Want Kaliningrad is erg belangrijk voor Rusland, benadrukt de Oost-Europa deskundige: “Voor Rusland is het een vooruitgeschoven post richting het westen. Het is redelijk sterk gemilitariseerd, de thuishaven van de Baltische vloot bijvoorbeeld. Er liggen wapeninstallaties en er wordt gezegd dat ze daar zelfs nucleaire wapens bewaren, al weten we dat nooit zeker.”
Rusland moderniseerde het afgelopen decennium het militair materieel langs de Oostgrens van de NAVO, blijkt uit eerder onderzoek van Pointer op basis van satellietbeelden. Ook in Kaliningrad is dit het geval.
Poetins wereldbeeld
In de Baltische Staten worden de stappen die Rusland zet op militair gebied nauwlettend in de gaten gehouden. Dit is niet nieuw, volgens Ohanjanyan. Ze stelt dat de Baltische Staten nooit echt geloofd hebben dat Rusland ze met rust zou laten na de val van de Sovjet-Unie. “Daarom hebben zij zich zo snel mogelijk aangesloten bij de EU en NAVO.”
Juist die uitbreiding van de NAVO naar het oosten maakt het vanuit het perspectief van Poetin logisch om militaire capaciteiten langs de NAVO-grens te versterken, aldus Ohanjanyan. Onder leiding van Poetin heerst het beeld dat er een groot conflict bezig is tussen Rusland aan de ene kant en ‘het Westen’ aan de andere kant. “Dat is zelfs zover gegroeid dat het Westen wordt gezien als een existentiële dreiging voor de Russische veiligheid.”
“Het scenario dat hier Russische tanks zullen rijden, of Russische vliegtuigen ons komen bombarderen, vind ik niet erg waarschijnlijk. Maar waar Rusland goed in is, is het grijze gebied van oorlogsvoering.”
Ohanjanyan wijst erop dat het gevoel van dreiging inmiddels een soort self-fulfilling prophecy (een verwachting die zichzelf waarmaakt) geworden is. “Want door de oorlog in Oekraïne zijn wij Rusland gaan zien als dreiging, en ons verder gaan bewapenen. Voor Poetin is deze bewapening een bevestiging van zijn gelijk.” Het gevolg: voortdurende militarisering aan beide kanten.
Verdeeldheid
De dreiging voor Litouwen is reëel, volgens de onderzoeker, maar wel afhankelijk van hoe de situatie als de oorlog in Oekraïne eindigt. “Het gaat er dan niet alleen om hoe Rusland uit die oorlog komt, maar ook of de NAVO op dat moment verenigd of verdeeld is”, zegt ze. Ook is het volgens haar lang niet zeker of we het dan om een grootschalige aanval vanuit Rusland zal gaan met als doel een oorlog te starten. “Het zou ook goed kunnen dat Rusland provoceert, om te testen wat de NAVO zal doen, of om de NAVO te verdelen.”
Voor Nederland heeft dat wel degelijk gevolgen. “Het scenario dat hier Russische tanks zullen rijden, of Russische vliegtuigen ons komen bombarderen, vind ik niet erg waarschijnlijk”, zegt Ohanjanyan. “Maar waar Rusland goed in is, is het grijze gebied van oorlogsvoering.” Daarmee doelt ze op beïnvloeding via bijvoorbeeld desinformatie en cyberaanvallen. “Wij hebben allerlei protocollen die aansluiten op specifieke gebeurtenissen. Maar wat doe je als je niet precies weet wat er aan de hand is? Wij kunnen daar niet zo goed mee omgaan.”
Nederlandse rol
Ook al ligt het minder voor de hand dat de oorlog hier wordt uitgevochten, de Oost-Europa deskundige benadrukt dat om oorlog te voorkomen, er ook een afschrikkingseffect nodig is. “Uiteindelijk kijkt Rusland naar hoe goed de NAVO militair voorbereid is. Daar vormen wij als Nederland ook een onderdeel van.”
Waar we ons volgens Ohanjanyan op moeten voorbereiden, is dat als Rusland militaire actie onderneemt tegen de Baltische Staten, wij als Nederland daar ook moeten staan. “Dat kan heel snel gaan en betekenen dat ook Nederlandse militairen in dat gebied aanwezig moeten zijn. Ik vraag me weleens af of we ons dat voldoende beseffen.”
Hoe is het om langs de grens met Kaliningrad te wonen? Presentator Jos de Groot reisde voor Pointer af naar Litouwen om het te onderzoeken. Je ziet het hier.
