Tactische nucleaire wapens, zware luchtafweer en bommenwerpers: Pointer vond 94 militaire locaties aan de Europese oostgrens waar het Russische leger de militaire infrastructuur uitbreidt en extra wapens plaatst. "Op deze manier is Rusland rond 2028 klaar voor een oorlog met Europa."
Hoe groot is de kans op oorlog met Rusland? Voor wie een brief over de dienstplicht in de brievenbus vindt, een noodpakket aanschaft of kinderen heeft die vrezen ooit aan het front te belanden, is dat geen abstracte vraag meer. Een belangrijke graadmeter is hoe Rusland zijn militaire slagkracht langs de Europese oostgrens opbouwt. Pointer analyseerde radar- en satellietbeelden en documenteerde zo tientallen locaties met militaire activiteit.
Langs de oostgrens met Europa bouwt Moskou in hoog tempo aan zijn militaire vermogen: het plaatst tactische kernwapens, nieuwe bunkercomplexen en geavanceerde systemen voor elektronische oorlogsvoering. De Russische intenties zijn duidelijk, concludeert Patrick Bolder, oud-militair en defensie-expert bij het The Hague Centre of Strategic Studies, als hij satellietbeelden van Russische militaire locaties bekijkt. “Kijk, er staat natuurlijk niet bij: met deze eenheid gaan we Letland op die dag binnentrekken. Maar de uitbreiding van de munitie-opslagen, lanceerinstallaties en dergelijke betekent wel dat de Russen zich gereed maken voor een eventuele oorlog.”
In totaal analyseerde Pointer satellietbeelden van 221 Russische militaire locaties aan de Europese oostgrens, sinds de start van de oorlog in Oekraïne in 2014. Op 94 locaties bouwde het Russische leger bij, was er sprake van grondige renovaties of een duidelijke toename van militair materieel.
Pointer vond onder andere drie mogelijke opslagen voor kernwapens, drie grote nieuwe bunkercomplexen, 26 opgeknapte vliegvelden en twee plekken vanuit waar GPS-signalen worden verstoord. In dit artikel nemen we je mee naar de plekken waar we de belangrijkste veranderingen zagen.
Tactische nucleaire wapens
Het lijkt niet zo veelzeggend: een handvol kleine gebouwtjes en een wachttoren die in 2025 worden bijgebouwd op een militaire basis in Asipovitsji, een slaperig stadje met zo’n 30.000 inwoners in Belarus. Maar dan duikt er een extra bunker op, een grote antenne, een treinplatform. En een hoop extra hekwerk.
Het gaat hier waarschijnlijk om de opslag van kernwapens, zegt Patrick Bolder. “De extra hekken en het inrichten van een commandopost duidt op tactische nucleaire wapens. Dit is het type bunker dat je daarvoor zou verwachten.”
In onze data komen drie van dit soort bunkers voor: naast Belarus staan er ook complexen in Moermansk, aan de grens met Noorwegen, en in Kaliningrad, de Russische enclave tussen Polen en de Baltische Staten.
Wapenarsenalen
Het zijn niet alleen kernwapens die Rusland aan de oostgrens opslaat. Ook voor de opslag van conventionele wapens en munitie wordt er flink bijgebouwd. Dat gebeurt vooral door de aanleg van enorme bunkercomplexen waarin raketten en andere munitie kunnen worden opgeslagen. Dit past in de “Russische doctrine”, vertelt Bolder: “De Russische militaire strategie is grotendeels gebaseerd op het raken van de tegenstander op afstand.”
Dezelfde soort wapenopslagen vonden we in Moermansk, aan de grens met Noorwegen, en naast de Baltische staten in Toropets. Die laatste opslag was het doelwit van een geslaagde aanval van Oekraïne, dat in september 2024 een aantal bunkers vernietigde. Maar het grootste deel van het complex staat er nog.
Volgens Bolder duiden de arsenalen op een intensivering van de Russische oorlogsindustrie. “Die capaciteit is vergroot. Met dit soort arsenalen kan de productie van wapens doorgaan, want je hebt een plek om het op te slaan.”
Oude Sovjetvliegvelden
Op 26 militaire vliegvelden aan de rand van Europa is Rusland vooral bezig met stevig opknapwerk: oude betonnen landingsbanen worden geasfalteerd, er worden hangars bijgebouwd en er wordt luchtafweer in de buurt geïnstalleerd. Vaak gaat het om bases uit de Sovjettijd, die lang niet actief waren maar nu een tweede leven krijgen.
In een aantal gevallen worden er ook meer gevechtsvliegtuigen en bommenwerpers geplaatst, zoals in Moermansk en Kaliningrad. Bolder meent dat deze vliegtuigen er niet voor de sier staan: “Hiermee doen ze testvluchten langs de grens van Europa: wie komt ons onderscheppen? Welke radiofrequenties gebruiken ze dan?” Zo moest Estland al eens ingrijpen toen drie Russische gevechtsvliegtuigen hun luchtruim binnenvlogen.
Elektronische oorlogsvoering
Naast conventionele wapens, beschikt Rusland ook over andere manieren om Europa te destabiliseren. Zo doen de Russen aan signal jamming, waarbij ze bijvoorbeeld het GPS-signaal van vliegtuigen kunnen verstoren. Dat kan dienen als verdediging tegen vijandige bommenwerpers, maar de burgerluchtvaart in Finland en de Baltische Staten heeft hier nu al veel last van. Ook apps als Google maps werken minder goed aan de grens met Rusland.
De Russen verstoren de GPS-signalen waarschijnlijk vanuit Kaliningrad en Moermansk, waar al in 2015 een enorm jamming-systeem werd geplaatst. Dit systeem is duidelijk zichtbaar op satellietbeeld, en het Russische leger deelde rondom de plaatsing ook trots beelden van de opbouw ervan. De laatste jaren, en vooral sinds de invasie in Oekraïne, is het gebruik van dit soort systemen enorm toegenomen.
Groter plaatje
Op tientallen locaties in de dataset zien we nieuwe radarapparatuur verschijnen en op een aantal locaties plaatsen de Russen ook nieuwe luchtafweersystemen. Volgens Bolder gaat het daarbij vaak om de S-300 en S-400, raketten die nog een trapje zwaarder zijn dan de BUK-raket waarmee vlucht MH17 uit de lucht werd geschoten. “Dat soort luchtverdediging zet je alleen weg als je materieel en belangrijke locaties in de buurt wilt beschermen, in het geval van een concrete oorlogsdreiging”.
Hij ziet het dan ook als een onderdeel van een groter plan om de grens met de NAVO te versterken. “Rusland vertelt hun eigen volk dat de NAVO een bedreiging vormt, daar moeten ze dan ook naar handelen. Ondanks dat ze een oorlog voeren in Oekraïne, weten ze zich ook op deze plekken aan de grens te versterken.”
Door die oorlog in Oekraïne is de kans volgens Bolder niet groot dat Rusland een NAVO-lidstaat aanvalt in de aankomende jaren. “Maar als die oorlog snel wordt beëindigd, dan zouden ze in 2028 klaar zijn voor een oorlog met de NAVO.”
De gevolgen van de opgevoerde Russische oorlogsindustrie zijn ook hier merkbaar: Nederland investeert meer in defensie. Kazernes worden gemoderniseerd, Defensie is meer aanwezig op de Nederlandse vliegvelden. Volgens Bolder is dat een blijvertje: "De wapenwedloopspiraal is wel degelijk aan de gang. Maar we kunnen het ons niet veroorloven om er niet aan mee te doen, want we willen wel onze manier van leven beschermen. Als je vrede wilt, bereid je dan voor op oorlog."
Met dank aan Peter Keizer en Jarin Kelder. De satellietbeelden in dit artikel komen van Planet Labs en Google Earth.
Onderzoeksmethode
De onderzochte locaties vonden we via een aantal sites die Russische militaire locaties bijhouden, zoals GFSis, UAMission, OSINT Rumiloc (nu offline) en media als Radio Free Europe en Business Insider die eerder over enkele van deze locaties publiceerden. Van de meer dan 1000 locaties die we vonden, liggen er 221 binnen een straal van 250 kilometer van de Europese oostgrens. Deze enigszins arbitraire grens hielden we aan vanwege de relevantie voor een eventuele grondoorlog op Europees grondgebied. Zo begon de oorlog in Oekraïne ook met troepenopbouw aan de Russisch-Oekraïense grens.
We gebruikten satellietbeelden van de laatste 11 jaar (sinds de inval in Oekraïne in 2014) om te kijken of we ontwikkelingen zagen op deze locaties: extra bebouwing, het opknappen van gebouwen/asfalt (vaak gaat het om eerder verlaten Sovjetbases) of het plaatsen van extra materieel. In eerste instantie gebruikten we hiervoor SAR-beelden, waarmee je ook door wolken heen kunt kijken en die zeer geschikt zijn voor de analyse van bebouwing. Deze beelden worden ook gebruikt bij het rapporteren van de destructie in Gaza. Omdat de resolutie van de openbare SAR-beelden niet optimaal is, hebben we verder onderzoek gedaan aan de hand van optisch satellietbeeld van Sentinel. In enkele gevallen gebruikten we ook beeld van Planet Labs.
Dit combineerden we met het onderzoeken van de militaire locaties via openbare bronnen als Wikimapia, Yandex en Google Maps.
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief
Ontvang iedere week onze beste verhalen in je mailbox.
