Jasmijn (21) is verslaafd aan sociale media en zit gemiddeld ruim 9 uur per dag op haar telefoon. Heel uitzonderlijk is deze schermtijd niet: gemiddeld scrollen jongeren rond de 6,5 uur per dag. Waarom zijn sociale media zo verslavend en is het slecht voor je brein?
"Ik vind het leuk om vlogs te sturen naar mijn vriendinnen”, zegt Jasmijn. “Ik besteed vooral veel tijd aan leuke en grappige video's en soms een beetje aan het volgen van nieuws." Veel jongeren spenderen steeds meer tijd op hun telefoon: een kwart van hen zelfs meer dan 8 uur per dag.
Casino-effect
Om te weten hoe slecht dit is voor je hersenen, moeten we allereerst kijken naar de werking van het algoritme, zegt Stefan van der Stigchel, hoogleraar Cognitieve Psychologie aan de Universiteit Utrecht. “Het algoritme van veel sociale media is ontworpen om je aandacht vast te houden. De filmpjes die jij te zien krijgt, zijn ingesteld op wat jij interessant vindt. Als je namelijk een tijdlijn hebt die iedereen maar een beetje interessant vindt, dan is de kans een stuk groter dat je stopt met scrollen."
Ik zat bijna de hele dag dat ik wakker was op mijn telefoon.
Maar je krijgt ook expres filmpjes te zien die niet interessant zijn, legt Van der Stigchel uit. "Het is een soort casino-effect. Om de zoveel seconden is er een nieuwe prikkel die je aandacht trekt, maar je weet nooit of het volgende filmpje de jackpot is. En daarvan weten we uit onderzoek dat die methode veel verslavender is dan wanneer elk filmpje leuk is."
12 uur schermtijd
Voor Jasmijn begon haar verslaving in 2023. "Dat jaar heb ik een scooterongeluk gehad", vertelt ze. "Ik lag lang in een ziekenhuisbed en moest ook revalideren". Ze had niet veel te doen en daardoor liep haar schermtijd destijds op tot 12 uur per dag. "Dus bijna de hele dag dat ik wakker was'', zegt Jasmijn.
Om de tijd te doden in het ziekenhuis wilde ze oefenen met pianospelen en een taal leren. ''Maar het is alsnog heel makkelijk om je telefoon te pakken. Je ziet andere mensen leuke dingen doen, dus je wil er online bij zijn. De dopamineprikkel is op zo'n moment fijn voor je negatieve gevoelens. Net zoals bij het kijken van een film, kan je een beetje ontsnappen uit de realiteit."
Aandacht als spier
Maar wat doet het verslavende algoritme nu precies met je brein? Daarvoor moeten we volgens Van der Stigchel kijken naar je concentratievermogen en geheugen.
Want hoewel Jasmijn scrollen vergelijkt met het kijken naar een film, zit daar volgens Van der Stigchel een groot verschil tussen. "Een film is rustiger. Bij korte video's op sociale media moet je supersnel schakelen door de intensiteit en snelheid van informatie. Dat heeft een grote impact op je aandacht."
''We weten dat we nu een generatie hebben die zich minder lang kan concentreren dan de generatie daarvoor'', zegt Van der Stigchel. ''Je moet concentratie zien als een spier. Als je dat niet traint, dan ondervind je daar problemen van."
Batterij op
Ook Jasmijn merkt dat ze na een hele dag scrollen last heeft van concentratieproblemen. "Dan merk ik dat ik minder geconcentreerd ben, niet kan slapen of extreem moe ben. Ook tijdens de les pak ik mijn telefoon en dat weerhoudt me van het werk dat ik moet doen."
Moet de wetenschap aantonen dat 8 uur schermtijd slecht is of is het eigenlijk logisch dat het niet goed is?
En het gebrek aan concentratie is ook slecht voor je geheugen, vertelt Van der Stigchel. Je moet actief aan de slag met leerstof om het in je geheugen te krijgen en je aandacht erbij houden. En dat lukt slechter als je aandachtsbatterij op is door het scrollen.
Geen rust
"Als je 7 uur lang op je telefoon zit, dan betekent het ook dat het in de plaats komt van iets anders", vertelt Van der Stigchel. Je beweegt niet, je komt niet tot rust, en je maakt geen sociale contacten. Als we bijvoorbeeld bij de bus staan te wachten, dan gaan we gelijk scrollen. Terwijl dat een moment is dat je even niks zou kunnen doen, zodat je aandacht- en concentratievermogen kunnen opladen."
'Nu ingrijpen'
Welke impact het scrollen op lange termijn op onze mentale gezondheid heeft, valt nog moeilijk te zeggen, zegt Van der Stigchel. "Maar dat ontslaat ons niet van de noodzaak om iets te doen. Stel dat er wel een directe link is tussen mentale gezondheid en sociale media, dan kunnen we het risico niet lopen."
En volgens Van der Stigchel stellen vooral de socialmediabedrijven vragen over de langetermijneffecten om ruis op de lijn te creëren en daarmee tijd te kopen. De hoogleraar zeg dat de politiek niet te lang moet wachten. "Moet de wetenschap aantonen dat 8 uur schermtijd op een dag slecht is of is het eigenlijk logisch dat het niet goed is? Laten we gewoon nu ingrijpen. "
Onlangs diende Pro een wetvoorstel in om algoritme-trucjes, die ervoor zorgen dat je eindeloos scrolt, te verbieden. Pro vindt dat deze trucjes moet worden gezien als 'oneerlijke handelspraktijken', die al bij wet zijn verboden. Maar ze hopen vooral dat door het Nederlandse voorstel de Europese Unie in actie komt, zoals eerder gebeurde bij een Frans voorstel voor een leeftijdsgrens op sociale media.
Wereld zonder sociale media
Jasmijn heeft al meerdere pogingen gedaan om te stoppen met sociale media. "Dat gaat een tijdje goed en dan leg ik mijn telefoon vaker weg. Maar uiteindelijk zie je het schermtijdbalkje weer langzaam oplopen naar 9 uur per dag."
Op de dag van het interview met Jasmijn is het heerlijk weer. "Dit is echt een dag dat je ook lekker naar buiten kan gaan met je vrienden. Ik merkt dat mijn telefoon best veel kost in het leven en dat is best verdrietig. Omdat het gewoon heel makkelijk is om naar je telefoon te grijpen voor amusement."
"Dit gaat heel hypocriet klinken", zegt Jasmijn, "maar ik zou liever in een wereld leven zonder sociale media. Contact met mensen op sociale media is leuk, maar nog veel leuker in het echt."
Bekijk de aflevering van Pointer Checkt vanaf vanmiddag 16:00 uur op het YouTube-kanaal van NPO Start Next.
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief
Ontvang iedere week onze beste verhalen in je mailbox.
