Begin maart verzamelen zich zo’n 150 tot 200 mensen in het centrum van Houten. Nederlandse vlaggen wapperen, uit megafoons klinken luide sirenes en de menigte scandeert: “Azc, weg ermee!” Ton Mulder, een van de initiatiefnemers van actiegroep Geen Azc Houten (GAH), spreekt de deelnemers vanaf het podium toe. Daarna loopt de groep in een protestmars naar het gemeentehuis.

Ton legt uit: “Ons statement is dat we niet tegen de opvang van vluchtelingen zijn, maar wel tegen opvang in één groot azc.” De gemeente is van plan om ruim 300 mensen in een oud kantoorgebouw op een industrieterrein onder te brengen. "We denken dat de opvang van honderden mensen uit verschillende landen en culturen in één gebouw risico’s met zich meebrengt. Ze worden in een hok gestopt als een stel kippen en moeten het dan maar uitzoeken.” Budget om deze mensen goed te begeleiden, denkt Ton, ontbreekt.

De avond verloopt zonder incidenten. Dit staat in schril contrast met oktober vorig jaar, toen een soortgelijke demonstratie volledig uit de hand liep. Mensen kwamen vanuit het hele land naar de lokaal georganiseerde demonstratie in Houten om, zoals Ton het omschrijft, “te komen rellen”. Groepen die niets met de lokale politiek in Houten te maken hebben. “Het was frustrerend. Die demonstratie is gekaapt door zowel extreemlinks als extreemrechts, waardoor wij geen enkele mogelijkheid hadden om ons lokale statement te maken,” zegt hij.

100 ME-agenten grijpen in

Zijn actiegroep had keurig een vergunning aangevraagd én gekregen om te mogen demonstreren. Maar in de week voorafgaand aan het protest zag de gemeente, die intensief monitorde, dat de uitnodiging rondging op internet. Volgens de burgemeester ging het om ‘extremistische groeperingen’, zowel links als rechts, die de oproep deelden.

Op de dag van de demonstratie kregen zowel de politie als de gemeente signalen dat landelijke groepen, bekend van gewelddadige verstoringen op plekken elders in Nederland, daadwerkelijk op weg waren naar Houten. Om kwart over 6 ‘s avonds besloot de actiegroep GAH hun demonstratie daarom in te trekken, omdat ze bang waren dat van een vreedzaam protest geen sprake meer kon zijn. Maar het was al te laat. 100 ME-agenten, met honden en paarden, moesten eraan te pas komen om de twee groepen uit elkaar te houden. Zwaar vuurwerk vloog richting agenten, rookwolken vulden het plein en harde knallen echoden door het centrum. Hierdoor liepen enkele politieagenten zelfs gehoorschade op.

Lage opkomst uit angst voor herhaling

Deze avond in maart is het beeld anders: tot opluchting van Ton zijn er weinig mensen van buiten Houten op het protest afgekomen, op slechts een handjevol van Defend-groepen uit Zoetermeer en Den Haag na. Deze groepen staan erom bekend dat ze lokale protesten afgaan om tegen azc’s te demonstreren, vaak met rookfakkels en vuurwerk.

Defend-leden zijn te herkennen aan het logo op hun zwarte kleding. Ton en de andere organisatoren hebben besloten vroeg op de avond met ze in gesprek te gaan in de hoop escalatie te voorkomen. “We hebben ze net aangesproken. Zo van: houdt het rustig. En tot nog toe moet ik zeggen, het gaat heel goed.”

'Bang om in rellen verstrikt te raken’

De herinnering aan die eerdere chaos speelt waarschijnlijk een grote rol bij de lage opkomst van vanavond. Ton zelf had gerekend op meer Houtenaren. “Ik denk dat mensen toch bang zijn om in rellen verstrikt te raken”, zegt hij. “En daarnaast word je ook snel raar aangekeken door je buurman als je aan zo’n demonstratie meedoet. Mensen horen alleen ‘geen azc’, en dan krijg je gelijk het etiket van extreemrechts op je hoofd geplakt.”

Deze keer hebben Ton en de andere organisatoren van actiegroep GAH meer maatregelen genomen om escalatie te voorkomen. Zo is het protest pas laat aangekondigd en is besloten het kort te houden. “En we hebben gezegd: geen vuurwerk, geen prinsenvlaggen, geen opruiende teksten”, vertelt Ton.

Symbolische overhandiging

Bij het gemeentehuis overhandigt Ton een symbolische burgemeestersketting aan burgemeester Karen Heerschop. Er hangen elf USB-sticks aan met informatie over incidenten in azc’s door het hele land, eentje voor iedere partij in de raad. “Ik hoop hiermee, als ze over alle 200 incidenten gaan lezen, dat de wethouders en de raad zich nog eens achter hun oren krabben”, zegt hij.

Ook de burgemeester is zichtbaar opgelucht dat de demonstratie rustig is verlopen. “We willen altijd het demonstratierecht faciliteren, maar tegelijkertijd voorkomen dat de situatie uit de hand loopt. We willen niet elke keer de ME op bezoek.”

Zoektocht naar nieuwe opvangplek

Nog dezelfde avond, na de demonstratie, wordt bekend dat het beoogde pand aan de Essenkade is verkocht. De verkoper ergerde zich aan de trage besluitvorming van de gemeente over een mogelijk azc, waardoor ze het pand nu hebben verkocht aan een investeringsmaatschappij en dus niet aan het COA. Daarmee lijkt een azc op het industrieterrein van de baan. Maar hiermee is de discussie nog niet afgelopen: de gemeente moet vanwege de landelijke spreidingswet opnieuw op zoek naar een geschikte locatie.