Dat Ongehoord Nederland in hun opinieprogramma Ongehoord Nieuws de term ‘omvolking’ gebruikt, is niet nieuw. Maar in de afgelopen jaren zijn journalisten en presentatoren van de omroep deze term veel vaker en ook zelf gaan gebruiken, en steeds vaker als complot, blijkt uit analyse van Pointer. Dat is in strijd met de journalistieke code van de NPO.
"Het ging niet over de (complot)-theorie", zegt Peter Vlemmix, directeur van Ongehoord Nederland (ON!), op 8 september bij Pauw & de Wit. Hij zit aan tafel met Paul Cliteur, voorzitter van de raad van toezicht van ON!, omdat minister Letschert die dag heeft aangekondigd de voorlopige erkenning van zijn omroep te willen intrekken vanwege financieel wanbeleid en het niet waarborgen van journalistieke kwaliteitseisen. Pauw gaat ook in op kritiek die al langer leeft: het gebruik van de term ‘omvolking’ in nieuwsprogramma Ongehoord Nieuws.
De omvolkingstheorie is volgens de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) een "rechts-extremistische complottheorie" die immigratie van vooral moslims en mensen met een donkere huidskleur beschrijft "als een bewuste en planmatige demografische aanval door een joodse of linkse elite op de witte bevolking van Europa". Maar met die omschrijving is Vlemmix het niet eens. Als Ongehoord Nieuws 'omvolking' zei, ging het volgens hem over demografische verandering, niet over een complot. “Dat is wel een verschil.”
Pauw legt vervolgens een voorbeeld voor: “In een fragment van ON! omschrijft Vlaamse politicus Filip Dewinter omvolking als ‘een groter plan waarin de ene groep wordt vervangen door de andere groep’. "Ja, dat is ook zo”, reageert voorzitter Cliteur. “En dat gebeurt ook."
Cliteur is niet de enige van ON die het gebruik van het woord omvolking verdedigt. Uit onderzoek van Pointer blijkt dat de term 'omvolking' in 2026 vaker dan ooit valt bij Ongehoord Nieuws. Sinds de start in 2022 is het woord inmiddels in 64 uitzendingen gebruikt, in de eerste helft van dit jaar alleen al in 18 van de 41. Dat is bijna de helft, waar het in de vier jaar daarvoor gemiddeld in een op de zes uitzendingen was.
Ook gebruiken journalisten van Ongehoord Nieuws het woord steeds vaker zelf. In 2026 komen vier van de vijf vermeldingen van 'omvolking' (66 van 84) van presentatoren en vaste commentatoren van het nieuwsprogramma zelf; in de vier jaar ervoor kwam het woord vooral uit de mond van de tafelgasten: vier op de tien vermeldingen kwam toen van Ongehoord-medewerkers.
Bovendien valt de term vaker als complot, ook door de vaste gezichten van Ongehoord Nieuws. Dat gebeurde Negen keer in de eerste helft van dit jaar, ten opzichte van drie keer in totaal in de vier jaar daarvoor.
Ook het woord remigratie is steeds vaker te horen bij Ongehoord Nederland, zonder dat daar kritische vragen bij worden gesteld. 'Remigratie' is het vertrek van migranten naar het land van herkomst, vrijwillig of gedwongen en wordt bij Ongehoord Nieuws vaker gepresenteerd als een oplossing voor de vermeende omvolking van ons land. In extreemrechtse kringen wordt het woord vooral als eufemisme voor deportatie gebruikt. Gasten pleitten elf keer bij Ongehoord Nieuws voor het gedwongen vertrek van groepen die rechtmatig in Nederland verblijven. Geen van die pleidooien leidde tot kritische vragen of tegenspraak van de presentatoren.
Ongehoord Nieuws is het journalistieke opinieprogramma van omroep Ongehoord Nederland (ON!), sinds 2022 in het publieke bestel. Het voorgenomen besluit van minister Letschert om de erkenning van ON! In te trekken volgde op een rel over het programma Let's Twist Again, waarin een toespraak van Hitler werd besproken en hoofdredacteur Joost Niemöller zei: "Hitler zegt dat gewoon heel goed."
Het onderzoek
Pointer analyseerde alle 466 keer dat 'omvolking' of 'remigratie' viel in de 324 uitzendingen van Ongehoord Nieuws van februari 2022 tot en met 2 juli 2026. Per keer bekeken we wie het woord gebruikte en in welke betekenis: als demografische verandering, als vooropgezet plan, in een discussie over de vraag of het woord wel of niet gebruikt mag worden, als neutrale omschrijving van een uitspraak of gebeurtenis, of als iets dat wordt tegengesproken.
Zo deed Pointer dit onderzoek
Wat is er mis met de term 'omvolking'?
De omvolkingstheorie is volgens de NCTV een "rechts-extremistische complottheorie" die immigratie van vooral moslims en mensen met een donkere huidskleur beschrijft "als een bewuste en planmatige demografische aanval door een joodse of linkse elite op de witte bevolking van Europa". Volgens de NCTV zijn 'omvolking’ en 'remigratie' termen waarmee aanjagers van rechts-extremisme propaganda voeren om "de weerstand tegen hun ideeën binnen de samenleving [te] verkleinen (normalisering)".
De opkomst van 'omvolking' in 3 golven
Het gebruik van de term 'omvolking' kwam bij Ongehoord Nieuws op in drie golven: in 2022, in 2024 en in 2026. In het voorjaar van 2022, kort na de start van het programma, presenteerde de radicaal-rechtse Vlaamse politicus Filip Dewinter zijn boek ‘Omvolking: de grote vervanging’ bij het programma. "Een taboe-boek", zei hij aan tafel, “over een onderwerp dat niet mag en niet kan besproken worden." Dewinter kreeg uitgebreid de ruimte. Hij zei onder meer dat „ons volk wordt vervangen door een ander volk” en sprak van een „bevolkingsruil” en „beschavingsruil”. Er volgden Kamervragen, onder andere over het ontbreken van kritische vragen of tegenspraak door de presentatoren.
In februari 2024 spraken Thierry Baudet en oprichter van de extreemrechtse beweging Schild & Vrienden Dries Van Langenhove in de studio over ‘omvolking’. De Ombudsman van de publieke omroepen oordeelde in juli van dat jaar dat het publiek in die uitzending "onvoldoende geholpen" werd om hun beweringen op waarde te schatten.
In september 2024 volgde wat presentator Raisa Blommestijn zelf aankondigde als 'een speciale uitzending over omvolking': een uur aan tafel met emeritus hoogleraar Paul Cliteur, politiek filosoof Sid Lukkassen - sinds 2023 geregeld tafelgast bij het programma - en Dries Van Langenhove.
En op 26 mei 2026, na een affaire rond het gebruik van het woord door kamerlid Gidi Markuszower, kwam het item ‘Moeten we omvolking blijven gebruiken?’ aan bod in de uitzending. Het veroorzaakt in het tweede kwartaal van 2026 het grootste aantal vermeldingen van de hele reeks. Presentator Adriani: "Daar is hij weer. Het verboden O-woord. [...] Het woord waarvoor politici niet vaak genoeg hun excuses moesten aanbieden. Marjolein Faber, Gidi Markuszower: allemaal moesten ze ervoor door het stof. Maar wij gaan er gewoon mee door."
Het O-woord, van de gast naar ON! zelf
De tafelgasten die het woord vóór 2026 gebruikten bij Ongehoord Nieuws waren vooral twee Vlamingen: Filip Dewinter met 18 vermeldingen, en Dries Van Langenhove met 16. "Omvolking is geen complottheorie, het is een simpele vaststelling", zei Dewinter op 18 april 2024. "Lees geen dikke boeken over omvolking. Loop eens rond in een ghetto-wijk in een grote stad."
Het gezicht van die verschuiving, van gasten die over ‘omvolking’ spreken naar presentatoren die het woord zelf gebruiken, is Raisa Blommestijn. Op 9 juni 2022 zat zij nog als gast aan tafel: "Mensen worden heel ongemakkelijk van het woord ‘omvolking’, terwijl het gaat om een verandering, demografisch, van de bevolking. Dat zijn gewoon feiten. Dat zijn dingen die besproken moeten kunnen worden, juist ook bij een publieke omroep, waar iedereen in Nederland belasting voor betaalt." Twee maanden later werd ze presentator.
Volgens socioloog Sarah Bracke van de Universiteit van Amsterdam, die de geschiedenis van de termen 'omvolking' en 'Umvolkung' onderzocht, laat het Pointer-onderzoek goed zien hoe een beladen woord steeds normaler kan worden. “Dus je brengt het eerst binnen via een gast [in de uitzending]. Je kondigt het aan als een taboe: “Dit is een taboewoord, we mogen het eigenlijk niet gebruiken.” [...] Maar volgens Bracke is dat een doel van ON!: “Dergelijke termen inburgeren, normaal proberen maken." Maar, zegt Bracke: "Die termen zijn niet normaal."
Volgens Bracke maken ON!-presentatoren en -commentatoren het woord nog normaler door het ook zelf in de mond te nemen. Het beeld wordt nog scherper als je kijkt naar de vermeldingen die het woord onderschrijven, die 'omvolking' neerzetten als iets dat echt gebeurt. In 2024 was een van zeven van deze instemmende vermeldingen bij Ongehoord Nieuws voor rekening van de gezichten van ON!, in 2026 geldt dat voor vier van de vijf.
Demografische verandering of complot?
ON! gebruikt al jaren het verweer dat zij met de term ‘omvolking’ niet verwijzen naar de complottheorie, maar het “als feitelijke constatering over demografische verandering” gebruiken. Maar klopt dat?
Voor het grootste deel klopt het verweer van ON! en wordt ‘omvolking’ inderdaad 77 keer gebruikt als een omschrijving van een verandering van de Nederlandse bevolkingssamenstelling door de komst van migranten.
Maar 28 keer wordt 'omvolking' wel besproken als plan van een elite. Zestien keer kwam die van gasten, vooral in 2024. Twaalf keer kwam ze van de gezichten van ON! zelf, en negen van die twaalf vielen in 2026, in drie uitzendingen.
Een kenmerkend voorbeeld: op 28 april 2026 zegt Blommestijn, in reactie op een video van een Spaanse politica die er volgens haar voor pleit racisten te vervangen door migranten, dat er "bepaalde linkse politici zijn die dus niet alleen omvolking willen (...) maar die dat ook zien als een manier om uiteindelijk hun eigen machtspositie te verstevigen". De Ombudsman van de publieke omroepen oordeelde in augustus dat ON! de speech uit zijn verband knipte en dat de politica dat niet zegt.
Socioloog Sarah Bracke reageert: “Hier wordt het echt een complottheorie". Ze gaat nog een stap verder in haar kritiek. Het onderscheid dat Pointer in de analyse maakte, en dat ON! zelf ook maakt, tussen ‘omvolking’ als woord voor een feitelijke demografische verandering en 'omvolking' als complottheorie, maakt zij als onderzoeker niet. "Ik zou het eigenlijk niet te veel uit elkaar trekken." De ‘feitelijke versie’ is volgens haar geen onschuldige variant, maar hetzelfde verhaal, alleen dan netjes verpakt. "De meer respectabele versie is natuurlijk om weg te blijven van de zware complotelementen en het zogenaamd zo feitelijk mogelijk voor te stellen."
Maar wie beroep doet op de term 'omvolking' zit volgens Bracke altijd vast aan een problematisch kader. "Er zijn demografische dynamieken en zichtbare veranderingen in de samenleving, en die zijn er altijd geweest. (...) Maar niemand wordt 'vervangen', laat staan dat er een vooropgezet plan is om een bevolking zogenaamd te vervangen."
Een Joods complot?
De omvolkingstheorie heeft volgens de NCTV een dader: een joodse of linkse elite valt de witte bevolking van Europa aan (door middel van immigratie)". Bij Ongehoord Nieuws wordt die dader genoemd als "links", "de elite", "Brussel" of "Davos", maar nooit expliciet Joden. Toch komt er twee keer een referentie aan de Joodse elite voorbij.
Op 5 september 2024 zegt politiek filosoof Sid Lukkassen dat je "daadwerkelijk individuen kunt aanwijzen, zoals Peter Sutherland of George Soros" die verantwoordelijk zijn voor het voorkomen van ‘omvolking’”. Lukkassen krijgt vervolgens veel ruimte om zijn visie uit te leggen: “Dat zijn mensen uit het internationale bedrijfsleven die gepleit hebben om migranten grootschalig binnen te laten".
Sutherland was van 2006 tot 2017 speciaal VN-vertegenwoordiger voor migratie; Soros is een Joods-Amerikaanse investeerder en filantroop. Die laatste is een vaste figuur in de antisemitische lezing van 'omvolking', zegt Bracke.
In mei van dit jaar toont Ongehoord Nieuws in een discussie over het woord onder andere een videoclip van een vrouw die in het Engels zegt dat Europa "een multiculturele modus" ingaat en dat "de Joden dat kwalijk zal worden genomen, vanwege onze leidende rol”. Voor zover Pointer kan nagaan is dit een fragment uit 2010 met Barbara Lerner Spectre, een Amerikaans-Israëlische docent, dat al jaren rondgaat als bewijsstuk dat Joden achter de massamigratie zitten. ON!-presentator Adriani kiest ervoor om er niet direct iets over te zeggen, maar concludeert alleen: "Dus als je het over omvolking hebt, dan heb je het automatisch over complottheorieën, dat wordt er vaak gezegd. Maar als we deze beelden zien..."
Onderzoeker Bracke reageert: "Op deze manier wordt de antisemitische dimensie van de omvolkingscomplottheorie net niet uitdrukkelijk uitgesproken door de omroep zelf. Maar het wordt wel via een montage van beelden en een selectie van woorden van anderen duidelijk aan het publiek meegegeven."
Umvolkung
ON! verdedigt het woord ook door te wijzen op de geschiedenis van het gebruik ervan. Op 5 september 2024, in de speciale uitzending over ‘omvolking,’ legde het programma in een eigen item uit dat de term "voor het eerst gebruikt [werd] onder partijideologen in nazi-Duitsland" en stond voor "het actief germaniseren van veroverde gebieden". Cliteur trok aan tafel de conclusie dat de vergelijking met nu niet opgaat: "De nazi's bevorderden omvolking. De rechtse politici van tegenwoordig zijn er juist tegen."
Bracke, die met een collega de geschiedenis van het woord uitzocht voor het Tijdschrift voor Geschiedenis, zegt daarover: "Dat klopt dus niet." Umvolkung stond in Duitsland in de jaren twintig eerst voor de angst dat Duitsers in de grensgebieden hun eigen aard verloren, en aan het eind van de jaren twintig voor de angst dat het Duitse volk zou verdwijnen door lage geboortecijfers en "vreemde elementen". Het verduitsen van veroverd gebied kwam er later bij en was niet de eerste betekenis. De nazi's zagen zichzelf dus ook als slachtoffer van ‘omvolking’. "Het kernidee is precies hetzelfde gebleven", zegt Bracke, "namelijk dat een volk, dat hier begrepen wordt als een duidelijk afgebakende culturele en ook raciale eenheid, vervangen zou worden door een ander volk." Wie die "ander" is die het volk zou bedreigen, verschuift, vertelt ze: "op dit moment is er een uitgesproken focus op moslims."
'Omvolking' is de diagnose, remigratie de remedie
In juni 2026 benoemt ON!-presentator Blommestijn een ‘oplossing voor omvolking’: "Als we niets doen aan die massale instroom en dus uiteindelijk gaan inzetten op remigratie, dan zullen wij uiteindelijk een minderheid worden in ons eigen land."
Die koppeling met remigratie heeft Blommestijn niet zelf bedacht. Die zit in de omvolkingstheorie ingebakken, zegt Bracke.
Het woord is groot gemaakt door de Identitaire Beweging, een Europees netwerk van extreemrechtse activisten, en vooral door de Oostenrijkse voorman Martin Sellner. In zijn plan voor remigratie, dat hij in 2024 als boek uitbracht, gaat het om drie groepen: mensen zonder verblijfsrecht, migranten met een verblijfsvergunning die als "last" gelden, en "niet-geassimileerde" migranten die al een paspoort hebben.
De NCTV noemt remigratie in 2025 "een verhullend woord" waarmee rechts-extremisten "doelen op het uiteindelijk deporteren van miljoenen mensen". Dat delen van politiek en maatschappij de woorden ‘omvolking’ en remigratie overnemen, schrijft de dienst, "geeft rechts-extremisten het gevoel dat ze het tij mee hebben en slagen in het normaliseren van hun gedachtegoed".
Toch noemde toenmalig ON!-hoofdredacteur Joost Niemöller het in juni 2026 in de documentaireserie Medialogica "gewoon een neutraal begrip." Dat het woord neutraal kan klinken, komt volgens Bracke doordat er door de gebruikers soms het woord "vrijwillig" wordt toegevoegd: "Op het moment dat je remigratie als term aanvaardbaar hebt kunnen maken via ‘vrijwillig’, dan is de stap (naar ‘verplicht’, red.) veel kleiner.”
Bij Ongehoord Nieuws viel het woord remigratie tot het najaar van 2024 nauwelijks: tien keer in 2,5 jaar. Op 22 oktober 2024 kwam het 39 keer op één dag voor, in een item over Zweden waar migranten zouden vertrekken die vanaf 2026 een premie van 30.000 euro zou krijgen, en of Nederland dat voorbeeld zou moeten volgen. Sindsdien valt de term in ruim een derde van de uitzendingen: in 2025 in 24 van de 70, in de eerste helft van 2026 in 16 van de 41.
Van alle 223 vermeldingen van 'remigratie' komt 58 procent (129) van een presentator, vaste commentator of verslaggever van ON!. Het grootste deel daarvan, 89, wordt gebracht als nieuwsfeit over een uitspraak of gebeurtenis. De andere 40 zijn instemmend. Geen van die 129 keer wordt het woord tegengesproken.
Meestal gaat het aan tafel over vrijwillig vertrek, maar niet altijd. Elf keer pleit een gast voor het gedwongen vertrek van een groep die nu volgens de wet mag blijven: criminele asielzoekers, werkloze of, "wie ons land islamiseert".
Reacties van ON!
Pointer heeft de bevindingen voorgelegd aan Ongehoord Nederland, Paul Cliteur en Raisa Blommestijn. ON! heeft niet gereageerd.
ON! van de buis?
Wat het gevolg zal zijn als omroep Ongehoord Nederland definitief uit het bestel verdwijnt? Bracke verwacht dat radicaal-rechts een verbanning zal aangrijpen als bewijs dat het de zogenaamde waarheid niet mag zeggen, en dat het verhaal daarmee niet weg is. "Die stemmen verdwijnen niet omdat ze niet meer deel van de Nederlandse publieke omroep zijn. Maar een normering van wat een plaats heeft bij de publieke omroep en wat niet, geeft wel aan waar de samenleving grenzen trekt."
