In de houten zaal van het Wereldmuseum in Amsterdam staan honderden houtsoorten van over de hele wereld tentoongesteld, elk voorzien van een kaartje met de Latijnse benaming. “We hebben geluk, dit is de allermooiste ruimte. Met meer dan vijftig NGO’s in dit pand is deze ruimte vrijwel altijd volgeboekt”, lacht Jelle Postma. Het gesprek vindt bewust niet plaats op de redactievloer. “Niet uit onaardigheid hoor”, benadrukt hij. “Vanwege de aard van ons werk houd ik onze redactie het liefst afgeschermd.”

De oud-AIVD'er richtte enkele jaren geleden de stichting Justice for Prosperity op, waar hij ook directeur van is. Met zijn team onderzoekt hij de krachten die wereldwijd democratieën proberen te ondermijnen: “In het begin deden wij dat vanuit de schaduwen, voor het veldwerk dat wij doen werkt dat beter. Maar sinds de herverkiezing van Trump zie ik hoe de democratie volledig wordt weggespeeld. Wij zijn als samenleving niet opgewassen tegen de vereniging van ultraconservatieve en extreemrechtse krachten en niet klaar voor wat er op ons afkomt. Daardoor zag ik mij genoodzaakt om vaker de publiciteit te zoeken.”

‘Dweilen met de kraan open’

Als voorbeeld noemt Postma Project 2025, de ideologische blauwdruk die de christelijk-conservatieve denktank The Heritage Foundation schreef voor het geval dat er in 2024 een conservatieve president gekozen zou worden in de Verenigde Staten. “Bijna alles wat we Trump nu zien doen, komt uit dit plan en mag dan ook eigenlijk geen verrassing zijn. Denk aan het volledig stopzetten van ontwikkelingshulp. Of het schrappen van alle taal over diversiteit of inclusiviteit uit overheidscommunicatie. Het is een gevaarlijke club met oerconservatieve en antidemocratische denkbeelden. Ook de nieuwe veiligheidsstrategie van de VS die als een schokgolf door Europa ging, vindt hierin zijn oorsprong.”

Postma ziet dat politiek en media zich vooral focussen op de symptomen van deze uiterst rechtse golf. “Een tweet van Wilders of rellen rondom een asielzoekerscentrum. Dat is vaak dweilen met de kraan open. Wij gaan liever op zoek naar de drijvende krachten achter deze sentimenten, en dan proberen de kraan dicht te draaien.” Vanuit die gedachte ontwikkelde hij een methode, die bestaat uit 4 niveaus, om ‘de alliantie tussen ultraconservatief en extreemrechts’ te onderzoeken.

Niveau 1 & 2: de voetsoldaten en de populisten

“We zagen in onze onderzoeken telkens hetzelfde ecosysteem terugkomen van vier groepen die elkaar versterken”, legt Postma uit. “Die onderscheiden we in vier niveaus. In de eerste laag plaatsen wij de extremisten en influencers. Denk aan een Tommy Robinson, Eva Vlaardingerbroek of Nick Fuentes, die moet je zien als voetsoldaten. Zij duiken onvermoeibaar op in discussies over seksuele voorlichting op basisscholen, waarin zij voor een verbod pleiten. Of ze koppelen de dood van de 17-jarige Lisa aan een remigratiedebat, of verspreiden de complottheorie dat de brand in de Vondelkerk een aanslag van moslims op christenen was.”

Het tweede niveau bestaat volgens Postma uit politici: “Deze zijn vaak populistisch, maar we zien dat ook centrumrechtse partijen de smaak steeds beter te pakken krijgen. In Nederland is hét voorbeeld natuurlijk de VVD, die er plotseling voor koos om samen te werken met de PVV. Zij zien dat de strategie van maatschappelijke onrust zaaien werkt om meer stemmen te krijgen. Zo gebruiken zij steeds gemakkelijker migranten als zondebok voor ieder probleem en zetten zij een degelijke partij als GroenLinks-PvdA steevast weg als ‘radicaal’. Het is heel zorgelijk dat zulke slimme mensen zich laten verleidenvoor het verdienmodel van polarisatie en niet denken: laten we de temperatuur iets meer naar beneden bijstellen. Zo verdwijnt alle nuance uit het debat.”

Niveau 3 & 4: de ideologen en de profiteurs

Maar het echte gevaar zit, volgens Postma, in de derde en vierde laag. “Je moet kijken wie er belang heeft bij maatschappelijke onrust. Dan kom je uit bij de puppetmasters: de ultraconservatieve denktanks of Christelijk Nationalistische groepen zoals The Heritage Foundation. Inmiddels zijn er tientallen van dit soort clubs die, via een cultuurstrijd die voetsoldaten voor hen uitvechten, polarisatie aanwakkeren.”

“Zij zijn meer ideologisch gemotiveerd en willen terug naar een conservatief-christelijke wereldorde of zelfs een theocratie. De snelste route om dat te bereiken is door populistische sentimenten te voeden, omdat die veel van dezelfde traditionele waarden verdedigen. Zoals de beperking van vrouwenrechten of het vechten tegen vluchtelingen, de zogenaamde ‘indringers’. Ze bemoeien zich meer en meer met de politiek en dat lukt ook steeds beter. Niet voor niets is het verhaal van Trump steeds religieuzer gemotiveerd.”

Tot slot wijst Postma op de grote industrieën. “Dat zijn de allergrootste spelers: Big Tech, Big Oil, Big Pharma, maar bijvoorbeeld ook Russische oligarchen. Zij hebben er enorm financieel profijt van als de maatschappelijke discussies gaan over cultuur, migratie en conservatieve waarden, in plaats van wat goed is voor de planeet. Zolang dat het geval is, hoeven zij hun destructieve verdienmodellen niet aan te passen.”

“Je ziet het nu heel duidelijk bij de grote techbedrijven die met Trump aanpappen”, vervolgt Postma. “Zij proberen te voorkomen dat de Europese Unie via de Digital Services Act hun platforms strenger gaat reguleren en inmiddels dreigt Trump met het verhogen van handelstarieven als de EU dit doorzet. Zij zitten vooral transactioneel in de wedstrijd. De ultraconservatieve groepen nemen het voortouw, en de politiek en de grote bedrijven doen graag mee.”

Strijden op verschillende fronten

Met zijn stichting onderzoekt Postma de samenwerking tussen deze vier groepen én probeert hij deze waar mogelijk te dwarsbomen: “Wij zijn geen journalisten, maar werken wel volgens veel journalistieke principes. We beginnen altijd met researchen aan het bureau. Daarna doen we OSINT-werk (het analyseren op basis van openbare informatiebronnen, red.) om bepaalde verbanden en patronen te ontdekken. Als er dan nog cruciale puzzelstukjes ontbreken, gaan we het veld in om bewijzen te verzamelen die alleen offline zichtbaar worden.

Onze bevindingen publiceren we in onderzoeksrapporten of in samenwerking met media. Ook geven we colleges op scholen en universiteiten om kritisch denkvermogen te stimuleren. Verder zitten we in denktanks met de hoogleraren van gerenommeerde internationale universiteiten om te praten over hoe we de opkomst van christelijk-nationalisme tegen kunnen gaan.”

Gevraagd naar een voorbeeld van recent veldwerk zegt Postma: “Op een gegeven moment zagen we een verdachte fundraiser met de naam ‘Happy Childhood’. Die bleek gelinkt aan Konstantin Malofeev, een oligarch die nauwe banden heeft met het Kremlin. De fundraiser had als doel om geld op te halen voor deportatie en ‘heropvoeding’ van kinderen uit Oekraïne richting Rusland. Dit is een hele effectieve strategie om een land (ook in de toekomst) instabiel te maken. We maakten het minimale bedrag van één dollar over en volgden het geldspoor. Dat bleek via meerdere banken te lopen, waaronder Europese en Amerikaanse, waar we via Europol mee in gesprek zijn gegaan. Die geldstromen zijn toen stopgezet. Daar ziet verder niemand iets van, maar dit type impact is ook een belangrijk deel van ons werk.”

De stem van de grootste schreeuwer

De toenemende agressie richting (lokale) politici, waar Pointer recent onderzoek naar deed, ziet Postma als een belangrijk signaal dat de agenda van polarisatie en haat werkt. “De retoriek wordt steeds heftiger, ook op gemeentelijk niveau. Aangewakkerd door landelijke politici die burgers aanmoedigen om niet te luisteren naar de gemeenteraad, zien we dat bijna ieder protest rondom een nieuw azc escaleert. Dat is ontzettend ondermijnend voor de democratie, want beleid wordt daadwerkelijk aangepast. En burgemeesters en wethouders worden niet meer in hun functie aangesproken, maar persoonlijk bedreigd. Helaas is Nederland daar niet uniek in. Dit zien we over de hele wereld.”