Lokale politici krijgen online regelmatig te maken met bedreigingen en haat. Uit onderzoek van Pointer blijkt dat sommige raadsleden en wethouders honderden haatreacties en bedreigingen ontvangen onder hun recente bijdragen op X (voorheen Twitter). Personen met een migratie-achtergrond zijn vaker het doelwit, evenals politici met asiel of LHBTI+-rechten in hun portefeuille.
“Dikke moslim zeug!”, “Gadverdamme man, rot een eind op met die homo-waanzin!”, “Die WEF-hoer krijgt gewoon de doodstraf”. Het is een kleine greep uit de reacties waar lokale politici mee te maken krijgen op het socialmediakanaal X. En dat heeft invloed op het bestuur van Nederlandse gemeenten, stelt fractievoorzitter van de PvdA in Den Bosch Femke Wittebol-Hoekstra, die zelf ook te maken kreeg met online dreigementen. “Er zijn ook in de lokale politiek onderwerpen waarbij mensen bijna niet meer durven te zeggen dat ze ervoor zijn, bijvoorbeeld bij de komst van een nieuw azc.”
Pointer onderzocht de reacties op de meest recente tweets van 221 lokale politici (wethouders, burgemeesters en raadsleden) uit 125 Nederlandse gemeenten. We vonden 121 bedreigingen en 722 haattweets. Deze aantallen zijn waarschijnlijk een onderschatting, onder meer omdat we niet alle reacties konden analyseren.
Bovendien zijn ‘gewone’ negatieve reacties hier niet bij inbegrepen. We keken puur naar concrete bedreigingen en haat op basis van iemands afkomst, geslacht, geaardheid of beperking (zie hier voor onze precieze definities).
Politici met een migratie-achtergrond krijgen vaker te maken met bedreigingen en haatreacties dan politici met een Nederlandse achtergrond. Ook zijn vrouwen vaker de klos dan mannen en hebben LHBTI+-personen er last van vaker dan heteroseksuele personen. Wanneer een politicus asiel of LHBTI+-rechten in de portefeuille heeft, dan kan diegene de borst natmaken: bijdragen op X over deze onderwerpen leveren meestal een storm aan haat en dreigementen op.
Wie zijn de daders?
Wat opvalt, is dat het gros van de 712 gevonden accounts die bedreigingen of haatreacties plaatsen, dat slechts een enkele keer doet. Het gaat meestal om accounts met een klein of middelgroot aantal volgers. De tien accounts die de meeste haat- en dreigtweets versturen, zitten vrijwel allemaal in uiterst rechtse hoek, en ook bij de accounts daar net onder is dat vaak het geval. Ze volgen grotendeels dezelfde mensen en soms ook elkaar. Een kleine kanttekening hierbij is dat uiterst rechts, zeker sinds de overname van X door Elon Musk, überhaupt de groep is die nog het meest actief is op het platform.
Daar lijkt dan ook de kern van het probleem te zitten: veel politici krijgen te maken met haat nadat iemand in de uiterst rechtse hoek iets plaatst op X over het beleid in een bepaalde gemeente. Wanneer dat gebeurt, weet uiterst rechts de lokale politici te vinden op het platform. Slechts een handvol bekendere politici in onze dataset (zoals Ahmed Marcouch en Marjolein Moorman) kregen op vrijwel al hun bijdragen met haat en dreigingen te maken.
Het regenboogfietspad
Een goed voorbeeld van een onbekendere lokale politicus die te maken kreeg met haat en bedreigingen is Arjen Kapteijns, wethouder mobiliteit in Den Haag. In september 2024 besluit de gemeente om een pilot uit te voeren met een regenboogfietspad in het centrum van de stad. Wanneer hij dit op X deelt, stromen de haatreacties binnen.
En die komen niet uit het niets. Want berichten over en foto’s van het pad wordt door uiterst rechts Nederland óók massaal gedeeld op het platform. Zo plaatsen bekende X’ers als Sander Sassen, Een Ex-woke Docent en Symphony (met allen meer dan 15.000 volgers) berichten erover. Lokaal politicus Ralf Sluijs doet een duit in het zakje. Powned en Ongehoord Nederland komen langs. Het pad blijft ook in 2025 de gemoederen bezighouden op X, zoals de reacties op het opnieuw schilderen van het pad laten zien.
Na de media-aandacht plaatsen er ineens veel kleinere accounts een bak aan haat- en dreigreacties onder Kapteijns bericht over het pad. Zo vereenzelvigt Henkvanvlietos de vlag met pedofilie: “Ah, alleen de regenboogvlag was niet genoeg, jullie moesten ook persé het psychische aandoeningen gedeelte met trafo’s en pedo’s erbij hebben. Dit gaat zich op een gegeven moment tegen jullie keren, wacht maar af”. Op de post van wethouder Kapteijns over het fietspad komen uiteindelijk 730 voornamelijk negatieve reacties binnen, het is verreweg de meest becommentarieerde post van de wethouder.
Lastig om te vervolgen
Een deel van de reacties die Pointer vond tijdens het onderzoek valt onder de vrijheid van meningsuiting. Maar wanneer we onze resultaten voorleggen aan Bart Schermer, hoogleraar Privacy en Cybercrime, ziet hij ook een aantal berichten voorbijkomen die mogelijk strafbaar zijn. “Bij iets als ‘oprotten naar je zandbak’ is er sprake van belediging, en dat mag niet.” Toch wordt volgens Schermer zelden iemand vervolgd voor belediging. Dat is gemakkelijker wanneer het om haatzaaien gaat – het in het openbaar discrimineren van een bepaalde groep. “Bij haatzaaien kan het OM, in tegenstelling tot bij belediging, zelf het initiatief nemen voor vervolging. Bij ‘deporteer alle moslims’ is er sprake van haatzaaien.” Het is volgens Schermer altijd een afweging: “Mensen mogen best boze en choquerende uitingen doen, je moet als politiek figuur tegen een stootje kunnen. Maar haatzaaien is absoluut strafbaar.”
Wel is het strafrechtelijk vervolgen van daders lastig, beaamt Schermer. “Je kunt geen enorme groep mensen vervolgen die samen zorgen voor een online onveilige sfeer, daar is het strafrecht niet voor bedoeld.” Wel kunnen politici aangifte doen tegen individuele bedreigers, iets wat de Bossche PvdA-fractievoorzitter Wittebol-Hoekstra ook heeft gedaan. “Deze persoon is een grens overgegaan, waardoor ik aangifte heb gedaan.”
Naast het persoonlijk leed, is het ook voor de politiek zelf belangrijk om hier iets aan te doen, stelt Wittebol-Hoekstra. "Van mening verschillen leidt tot betere besluiten. Maar als we het debat met dreigementen om zeep helpen, dan draaien we dat niet zomaar weer terug."
Kijk hier de Pointer-uitzending 'Lokaal bestuur onder vuur' terug, of via NPO Start.
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief
Ontvang iedere week onze beste verhalen in je mailbox.
