Toen Joodse Nederlanders na de oorlog terugkeerden uit concentratiekampen of de onderduik, troffen ze vaak een vreemde in hun woning aan. Tijdens de oorlog kochten opportunistische Nederlanders het Joodse vastgoed ver onder de marktprijs. Het duurde vaak jaren voordat joden hun eigen woning weer in bezit kregen. Er zijn ook gevallen bekend waarin ze eerst de achterstallige belastingen en onderhoudskosten moesten betalen die tijdens de oorlog waren gemaakt. Daarbij waren gemeenten weinig meewerkend en empathisch tegenover de Joodse terugkeerders.

Amsterdam was in 2016 de eerste gemeente die onderzocht wat er is misgegaan tijdens het rechtsherstel. Den Haag, Utrecht en Rotterdam volgden, maar daarna bleef het lang stil bij de overige 214 gemeenten die in de Verkaufsbücher staan. Totdat Pointer in 2020 besloot om deze gemeenten aan te schrijven. In deze rondvraag wilden we twee dingen weten: Bent u bekend met deze roofhandel? En gaat u onderzoeken of het in uw gemeente wél is goedgegaan?

Nu hebben alle gemeenten waar deze roofhandel structureel plaatsvond een onderzoek toegezegd. Dat is goed nieuws, maar het stelt uiteraard weinig voor als die onderzoeken slecht zijn opgezet. Daarom heeft Pointer alle gepubliceerde onderzoeken voor het eerst onderzocht. Hoe goed is de opzet van deze onderzoeken? En doen gemeenten ook iets met de conclusies die hieruit volgen?

Rondvraag

Laten we beginnen bij onze jaarlijkse rondvraag. Daarin hebben we alle gemeenten die in de Verkaufsbücher staan een korte vragenlijst gestuurd. De belangrijkste vraag: gaat uw gemeente onderzoek doen naar de onteigening en doorverkoop van Joods vastgoed?

In 2025 bleven er zo weinig gemeenten over die nog onderzoek moesten doen, dat we ze persoonlijk konden benaderen. Vanaf dat moment hebben we de resterende gemeenten gebeld en gemaild.

Inhoudelijk volledig

In totaal hebben 172 gemeenten naar aanleiding van onze rondvraag een onderzoek ingesteld: 150 gemeenten hebben dat inmiddels afgerond. Daarvan hebben 45 gemeenten enkel een zogeheten beperkt vooronderzoek hebben gedaan. Vaak wordt een medewerker van de gemeente gevraagd om een snelle zoekopdracht in het archief te doen. Dat levert zo weinig diepgaande resultaten op, dat we ze niet kunnen meenemen in ons onderzoek. Het resultaat is vaak niet vastgelegd in een rapport en het is dus niet uitgevoerd door een onafhankelijke onderzoeker. Het is wel goed om te weten dat niet alle gemeenten tot het uiterste gaan om erachter te komen of zij in de fout zijn gegaan.

Dan blijven er dus 105 gemeenten over die wél een onafhankelijk instituut hebben gevraagd om onderzoek te doen. Deze rapporten hebben we verzameld. Dat levert 82 rapporten op; sommige gemeenten hebben gezamenlijk onderzoek gedaan en dit in één rapport gepubliceerd. Daarnaast hebben sommige gemeenten meerdere publicaties laten maken met deelconclusies. In Middelburg is zelfs een tweede rapport opgesteld, nadat het eerste rapport met kritiek werd ontvangen. In totaal hebben we zesduizend pagina’s aan archiefonderzoek verzameld: dat zijn ongeveer 25 volledige werkdagen als je dat wilt doornemen.

We kunnen de rapporten niet onderzoeken op inhoudelijke volledigheid: daarvoor moeten we alle ruim 7.500 transacties in de Verkaufsbücher uitzoeken. Wat we wel kunnen doen, is beoordelen hoe volledig de onderzoeksopzet is.

Daarvoor hebben we 9 criteria opgesteld, die volgen uit het handmatig doornemen van meerdere rapporten, en het raadplegen van een aantal nabestaanden en experts in de Joodse gemeenschap. Deze criteria hebben we aan een zogeheten AI-agent gegeven. Zo’n agent leest het rapport en beoordeelt aan de hand van onze definities of het rapport aan die criteria voldoet.

Onze criteria zijn:

1. Onafhankelijkheid: is het rapport door een externe, onafhankelijke onderzoeker uitgevoerd?
2. Volledigheid: zijn alle transacties binnen deze gemeente onderzocht en beschreven?
3. Gemeentelijke transacties: als een gemeente een transactie heeft gedaan, is deze dan uitvoerig beschreven?
4. Scope: de Verkaufsbücher beschrijft slechts een klein deel van de transacties binnen een gemeente, is er ook naar andere gedwongen verkopen gekeken?
5. Rol gemeente: wordt de rol van de gemeente onderzocht?
6. Rechtsherstel: is onderzocht of elke woning is teruggegeven aan de rechtmatige eigenaren of nabestaanden?
7. Naoorlogse behandeling: is onderzocht hoe terugkeerders of nabestaanden zijn behandeld in het rechtsherstel?
8. Naheffingen: is onderzocht of achterstallige belastingen, huur of onderhoudskosten zijn opgelegd aan de terugkeerders of nabestaanden?
9. Klankbord: is tijdens het onderzoek een afvaardiging van de Joodse gemeenschap geraadpleegd om mee te denken over de omvang van het onderzoek?

Daaruit volgt een score tussen de 0 en 8 punten, waarbij criterium 3 enkel een punt aftrek kan zijn als het daar niet aan voldoet. Pas zodra een gemeente minstens 6 punten scoort, stellen we dat het onderzoek goed is opgezet: minder dan die score is onvoldoende. Bij het toewijzen van punten geven we de gemeenten het grootste voordeel van de twijfel: bij de kleinste vermelding geven we al een punt. Uiteraard hebben we deze scores na afloop ook handmatig gecontroleerd via steekproeven en door naar alle uitschieters te kijken.

Dat iets is onderzocht (en dat er een punt voor is toegekend) betekent overigens niet dat er ook een bevredigend antwoord is gevonden. Als bijvoorbeeld wordt onderzocht of er een naheffing is gedaan, is soms de conclusie: er is gezocht, maar niets gevonden. Zodra dat is beschreven, wordt er ook een punt toegekend bij die gemeente.

De gemeenten Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht zijn niet beoordeeld. Deze gemeenten hebben namelijk rapporten uitgebracht voordat Pointer vragen begon te stellen over de Verkaufsbücher.

Politiek gevolg

Net zo belangrijk is wat gemeenten vervolgens met de conclusies doen. Deze rapporten kunnen namelijk pijnlijke feiten over het gebrekkige rechtsherstel boven tafel krijgen. Hoe reageert het gemeentebestuur daarop?

Sommige gemeenten hebben naar aanleiding van deze onderzoeken publiekelijk excuses gemaakt, herdenkingen georganiseerd of zelfs financiële compensaties aangeboden aan nabestaanden of Joodse organisaties.

Maar we zien ook het tegenovergestelde: gemeenten die een stevig rapport in handen hebben, maar er vervolgens over zwijgen. Ze zetten het rapport wel online, maar reageren er niet op. In dat geval scoren we die gemeente als onvoldoende. De behandeling van de terugkeerders door gemeenten verschilde niet enorm veel. Het is dus vrij uitzonderlijk dat de ene gemeente ruimhartig excuses aanbiedt, terwijl een vergelijkbare gemeente met ongeveer dezelfde conclusies niet eens reageert op de bevindingen.

Daaruit volgt een spectrum van hoe volledig een gemeente het onderzoek uitvoert, en wat de reactie daarop is.

Verkaufsbücher aanvullen

Ten slotte hebben we de oorspronkelijke Verkaufsbücher aangevuld met extra informatie. Veel transacties staan beschreven in de onderzoeksrapporten, vaak als voorbeeld om uit te leggen hoe de roofhandel in zijn werk ging. Voor nabestaanden kan dat waardevolle informatie zijn.

Daarom hebben we een interactief artikel gemaakt waarin je op je familienaam of adres kunt zoeken. Ook kun je filteren op transacties waar pandjesbazen, gemeenten of bedrijven bij betrokken waren. We hopen dat mensen zelf op onderzoek gaan, zodat ze de verborgen verhalen achter de kille cijfers van de Verkaufsbücher eindelijk kunnen ontdekken.