Excuses, herdenkingen en meer dan 2 miljoen euro aan compensaties: het onderzoek van Pointer naar geroofd Joods vastgoed heeft sinds 2020 veel in beweging gezet. Deze woningen van Joodse Nederlanders werden ruim 80 jaar geleden tijdens de Tweede Wereldoorlog – soms door gemeenten zelf – onteigend en doorverkocht, maar dit onderzoek bewijst dat het nooit te laat is om onderzoek te doen.
Momenteel hebben 14 gemeenten een geldbedrag vrijgemaakt voor de Joodse gemeenschap nadat ze de conclusies van hun lokale Vastgoedboeken-onderzoek onder ogen kregen: dat komt neer op minimaal 2,7 miljoen euro. Mogelijk zijn er ook nog individuele claims aan nabestaanden uitbetaald, maar niet elke gemeente doet daar in het openbaar uitspraken over.
Compensaties
Amersfoort
De gemeente Amersfoort heeft 'haar Joodse inwoners in de steek gelaten" en "moreel laakbaar gehandeld". Dat is de conclusie van de gemeente nadat het rapport wordt gepresenteerd. In 2024 wordt deze conclusie met diverse betrokkenen besproken en besloten dat er 160.000 euro beschikbaar wordt gesteld. Dat gebeurt voor onder meer educatie, het bestrijden van antisemitisme en versterking van de Joodse cultuur in Amersfoort.
Apeldoorn
“Een gitzwarte bladzijde in de geschiedenis van Apeldoorn”: zo luidt begin 2025 de conclusie van burgemeester Ton Heerts over de uitkomsten van het onderzoek. De gemeente doneert 700.000 euro om het herinneringscentrum Het Apeldoornsche Bosch uit te breiden.
Delft
De terugkerende Joden uit Delft liepen na de oorlog tegen een “muur van bureaucratie aan”. In 2022 wordt het rapport aan het gemeentebestuur aangeboden. 3 jaar later besluit de gemeente om 150.000 euro (verdeeld over 2 jaar) beschikbaar te stellen om het Joodse erfgoed in de stad, zoals de synagoge en de begraafplaats, op te knappen.
Eindhoven
Joodse burgers zijn tijdens en na de oorlog in de steek gelaten door de Eindhovense gemeente. Dat blijkt ook uit de tv-uitzending die Pointer over de Brabantse stad maakt. Om de Joodse cultuur in Eindhoven te versterken, wordt 90.000 euro beschikbaar gesteld.
Gooise Meren
De toenmalige gemeenten Naarden, Bussum en Muiden zijn niet direct betrokken geweest bij de aan- of verkoop van Joods vastgoed. Maar de gemeente Bussum heeft tijdens de Tweede Wereldoorlog wel de synagoge 2 jaar lang gehuurd (en die inkomsten zijn niet bij de Joodse gemeenschap terechtgekomen). Als compensatie daarvoor ontvangt de synagoge in 2025 zo’n 18.000 euro.
Groningen
Hubert van Blankenstein diende een claim in van 328.600 euro vanwege de roof en handel van het huis van zijn grootouders. Die claim wordt in 2021 uitbetaald. Er is echter veel discussie onder nabestaanden of het Groningse onderzoek goed is uitgevoerd.
Hellendoorn
In Hellendoorn geen geldcompensatie, maar wél sinds 2024 een jaarlijkse herdenking op 29 januari. “De aanleiding voor de herdenking is de uitkomst van een recent onderzoek over wat er is gebeurd met het Joodse vastgoed”, vertelt burgemeester Jorrit Eijbersen tegen RTV Oost.
Lochem
Het naoorlogse rechtsherstel in Lochem ging niet gepaard met snelle procedures of veel empathie. “Excuses doen geen recht aan het onrecht wat mensen toen is aan gedaan”, concludeerde burgemeester Sebastiaan van ‘t Erve in 2022. Daarom stelde het stadsbestuur een jaarlijkse bijdrage van tienduizend euro aan het Westerborkproject beschikbaar en een eenmalige donatie van 20.000 euro aan de Stichting Stolpersteine Lochem.
Maastricht
Pointer kreeg in oktober 2020 nog het antwoord van Maastricht dat “niets concreets” was gevonden tijdens een onderzoek. 3 jaar later werd echter een onderzoek gepubliceerd waaruit blijkt dat “het gebrek aan medeleven en de kille en formele ontvangst” van Joodse terugkeerders na de Tweede Wereldoorlog excuses verdient: er wordt 100.000 euro beschikbaar gesteld aan onder meer het onderhoud van de synagoge en 25.000 euro voor onderwijs over de Holocaust.
Nijmegen
Het Nijmeegse gemeentebestuur wilde tijdens de oorlog wel Joodse panden aankopen, maar dat is niet gebeurd doordat veel gebouwen beschadigd raakten tijdens het bombardement in 1944. En na de oorlog is met weinig empathie en mededogen omgegaan met de Joodse terugkeerders, concludeert burgemeester Hubert Bruls in 2023. De gemeente stelt een fonds in van 100.000 euro voor een ‘florerende Joodse gemeenschap’ en geeft 25.000 euro voor onderwijs over de Jodenvervolging.
Roermond
"Het is laat, maar nooit te laat om excuses aan te bieden", zegt burgemeester Yolanda Hoogtanders in april 2024 over het rapport van vastgoedroof in haar gemeente. Een jaar later maakt de gemeente 125.000 euro beschikbaar: 75.000 euro voor activiteiten die de Joodse gemeenschap ondersteunen, 25.000 euro voor onderhoud aan de synagoge en 25.000 euro voor educatie.
Steenwijkerland
Een pakhuis aan de Zuiderstraat in Blokzijl kwam tijdens de oorlog in handen van de gemeente Steenwijkerland. Na de oorlog heeft de gemeente niet genoeg gedaan om de nabestaanden op te sporen. Het rapport met de veelzeggende titel Wij zitten hier met een moeilijk geval is de aanleiding om een schadevergoeding van 255.000 euro uit te keren aan de nabestaanden.
Venlo
In Venlo is in eerste instantie veel wrijving tussen de gemeente en de Joodse gemeenschap: het duurde wel erg lang voordat de gemeente excuses aanbood naar aanleiding van het rapport. En de compensatie van 2.500 euro aan de Nederlands-Israëlische Hoofdsynagoge Limburg zorgt ook voor scheve ogen, want die zou volgens de gemeenschap hoger moeten zijn. Maar Venlo gaat ook de muren van de Joodse begraafplaatsen herstellen (geschatte kosten: 400.000 euro) en de begraafplaats schenken aan het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap, terwijl ze het onderhoud kostenloos blijven uitvoeren. Ook wordt 50.000 euro gereserveerd voor een educatieplan over de lokale Joodse geschiedenis.
Winterswijk
Pointer onthulde in 2020 hoe de synagoge in Winterswijk werd onteigend en door de gemeente gekocht. Na de oorlog werd het gebedshuis weer te koop aangeboden aan de gedecimeerde Joodse bevolking, terwijl zij geen cent van de initiële verkoop hebben ontvangen. Burgemeester Joris Bengevoord is geschokt door het onderzoek en zegt: "Meer dan 340 dorpsgenoten die verdwenen zijn tijdens de oorlog. En het belangrijkste wat de gemeente vindt, is geld. Daar kan ik niet bij." De gemeente maakt in 2022 75.000 euro vrij voor onderhoud aan de synagoge.
Zaanstad
Het belang van Joodse burgers werd ook in Zaanstad (dat tijdens de Tweede Wereldoorlog nog uit zeven gemeenten bestond) niet hoog aangeschreven. Na publicatie van het rapport heeft de gemeente 100.000 euro gedoneerd aan de Joods Maatschappelijke-Religieuze en Culturele Stichting Zaanstreek-Waterland. Daarnaast is er nog een individuele claim van een nabestaande toegekend, maar de gemeente doet geen uitspraken over de hoogte daarvan.
Overig
- Pointer wint in 2021 twee journalistieke prijzen met het Vastgoedboeken-onderzoek: een SIGMA Award voor het volledige onderzoek en De Tegel voor de online productie De Straat Die Niet Meer Bestaat.
- Op De Ruyterkade 127 in Amsterdam plaatst de eigenaar van het pand een gedenksteen, nadat hij via Pointer en Follow The Money hoort over het aangrijpende verhaal van het gebouw.
- Schrijfster Marga Minco wordt (na onderzoek van Pointer) herenigd met haar verloren gewaande familieleden.
- In Kampen heerste decennialang onduidelijkheid of de Joodse begraafplaats op correcte wijze is ontruimd. Door vragen van Pointer is dit onderzoek in 2025 nogmaals gedaan en de conclusie luidt: er zijn geen botresten achtergebleven.
- Pointer vraagt elk jaar aan gemeenten of ze een onderzoek naar onteigend Joods vastgoed gaan instellen: zonder die vragenlijst zouden gemeenten geen noodzaak voelen om dit te doen. Het merendeel van de gemeenten die wél een onderzoek laten uitvoeren, komen uit bij de Radboud Universiteit. Wim van Meurs en zijn onderzoeksgroep Advies & Actualiteit hebben tientallen van deze onderzoeken uitgevoerd en gepubliceerd. Hij wint in 2026 de Uteneng Prijs voor toegepaste geschiedenis voor zijn inspanningen.
- Voor zover bekend zijn er acht boeken geschreven naar aanleiding van ons onderzoek: in Leidschendam-Voorburg, Groningen en nogmaals Groningen, Roermond, Stadskanaal, Kampen en IJselmuiden, Maastricht en Zevenaar.
En voor een actueel overzicht van dit onderzoek kun je terecht op onze onderzoekspagina.
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief
Ontvang iedere week onze beste verhalen in je mailbox.
