Wat drijft een persoon, zoals de artsen die onderdeel waren van Assads geoliede moordmachine in Syrië, tot het plegen van gruwelijke oorlogsmisdaden? Pointer vroeg Alette Smeulers, hoogleraar strafrecht en criminologie van internationale misdrijven, hoe iemand een beul wordt. “Iedereen kan een dader worden.”
Let op: In dit artikel wordt gesproken over marteling en moord.
Een gruwelijk regime, zoals dat van Assad in Syrië, ontstaat niet zomaar, vertelt hoogleraar Smeulers. “Het verloopt heel geleidelijk.” Haar onderzoek focust zich op internationale misdrijven, zoals oorlogsmisdaden en de daders hiervan. Ze legt uit hoe een gewelddadig regime ontstaat: “Je hebt als leider vaan een regime eerst een kleine groep fanatiekelingen onder je. Daarna vorm je een sterke militaire eenheid die burgers onder controle houdt en uiteindelijk verspreid je ongelofelijk veel angst”, zegt Smeulers. “Mensen lopen dan vaak mee uit angst. Omdat ze weten dat je wordt opgepakt als je bijvoorbeeld iets kritisch zegt over het regime. Vaak verdwijnen de critici of komen ze in de gevangenis terecht en worden gefolterd en vermoord.”
Wat drijft iemand tot marteling?
“Er zijn verschillende motieven om iemand te martelen”, zegt Smeulers. “Vaak zijn het legersoldaten, die bevelen krijgen om te martelen, dan drijft vooral gehoorzaamheid hen. Ook zijn er daders die meer gedreven worden door een, in dit geval gewelddadige, ideologie. En een enkeling kan ook gedreven worden door sadisme en de mogelijkheid om zich uit te leven.”
Smeulers deed meer dan dertig jaar onderzoek naar daderschap. “Iedereen kan een dader worden”, vertelt ze. Dat komt volgens haar omdat “daders zichzelf niet zien als daders. Zij zien zichzelf als de slachtoffers, degenen die het land beschermen tegen het kwaad.”
Wij tegen zij, goed versus kwaad
In Syrië werd door het Assad-regime het ‘goed tegen kwaad’-frame gebruikt, legt Smeulers uit. “In dit soort conflicten zie je altijd in de ideologie dat er een verschil wordt gecreëerd: wij tegen zij.” Waarin wij – de daders - goed zijn en zij – de slachtoffers – slecht en een bedreiging voor het regime. “Die zij-groep wordt steeds meer tot een ander en een vijand gemaakt. Maar ook gedemoniseerd en uiteindelijk gedehumaniseerd.”
Hierdoor zien daders de ander niet meer als mens, benadrukt Smeulers. “Vaak noemen ze hun slachtoffers beesten en ontmenselijken ze hen. Daardoor kunnen daders tot vreselijke daden komen als martelen, die ze eerst niet voor mogelijk hielden. “Ze kunnen nog steeds het gevoel hebben dat je een medemens niet mag martelen of doden. Maar ja, die ander is geen mens.”
‘Je went eraan’
“De eerste keer dat daders iets doen, bijvoorbeeld iemand martelen of vermoorden, voelen ze zich er wel slecht onder.” Ze denken het goede te doen en volgen bevelen op, legt Smeulers uit. “Daders worden daarna meestal overvallen door een soort medemenselijkheid, een gevoel van empathie. Maar ook een shock van: wat heb ik nu gedaan?”
Wat deze daders vervolgens doen is hun gedrag rechtvaardigen om hun eigen geweten te sussen, stelt Smeulers. “Dat is een cruciale stap. Het menselijk brein gaat namelijk heel ver om deze daden toch te rechtvaardigen. Daders zoeken dan excuses als: dit was de vijand, iemand die het volk in gevaar bracht. Daardoor kunnen ze ook in hun eigen onschuld gaan geloven. “Dan ga je zien dat het steeds makkelijker wordt. Folteraars zeggen ook: ‘De eerste keer is vreselijk, maar je went er aan’.”
Het menselijk brein kan ons dus ontzettend voor de gek houden, zegt Smeulers. “Dat het brein de meest gruwelijke daden kan rechtvaardigen, is de belangrijkste verklaring waarom gewone mensen daders kunnen worden.”
Artsen als martelaars in Syrië
Uit de documenten uit Syrië die Pointer onderzocht bleek dat medisch personeel de misstanden kende en eraan meewerkte. Onderzoeker Annsar Shahhoud, spreekt van een medische genocide: “Syrische artsen namen deel aan het systematisch doden en martelen van gedetineerden. Het aantal moorden in ziekenhuizen was zelfs hoger dan in gevangenissen.”
Volgens Smeulers zijn hier twee verklaringen voor. Artsen kunnen ertoe gedwongen worden, maar ook overtuigd raken van een bepaalde ideologie. “Ik herinner me een verhaal over een arts in Nazi-Duitsland die zei: ‘De joden zijn een soort kankergezwel in de menselijke soort. Het enige wat ik doe is dat gezwel verwijderen.’ Daar zie je dus ook weer hoe het menselijk brein iets vreselijks verandert in een zogenaamd goede daad.”
“Het is niet zo dat jij en ik nu een martelkamer kunnen gaan runnen”, zegt ze. “Mensen worden niet als daders geboren, maar tot dader gemaakt. Als wij in ons land een gewelddadig en onderdrukkend regime krijgen, die een bepaalde groep tot vijand maakt en angst zaait, dan ontstaat er een situatie waarin wij als bevolking daarin mee zouden kunnen gaan. Mits we niet het lef hebben om er tegenin te gaan. Zo kunnen wij langzaam maar zeker uit zwakheid transformeren tot daders. En dan kunnen ook wij die martelkamer runnen.”
Benieuwd naar meer? Bekijk de video van het interview met Alette Smeulers:
