Door het inzetten van commerciële DNA-databanken heeft het Openbaar Ministerie in twee zaken belangrijke aanknopingspunten gevonden. De eerste zaak gaat om de Heuvelmoord, een cold case uit Limburg waarbij een ouder echtpaar werd overvallen in hun woning. Sjef Leukel kwam daarbij om het leven en zijn vrouw Mia overleefde zwaargewond de aanval. De dader liet veel sporen en DNA achter, die de onderzoekers nu dus verder brengt. Daarnaast meldt het OM een belangrijk spoor in een nog onbekende cold case die valt onder het parket van Zeeland-West-Brabant.

Het Openbaar Ministerie en het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) willen vaker gebruik gaan maken van commerciële DNA-databanken in vastgelopen moord- en vermissingssonderzoeken. Het DNA van een dader wordt dan in een commerciële DNA-databank geplaatst (waar mensen hun verre verwanten kunnen opzoeken), en op basis van die matches kan stamboomonderzoek leiden tot een match.

Sinds 2023 liep er in Nederland een pilot naar deze methode en het OM en het NFI laten weten positief te zijn over de resulaten. Voor zes cold cases werd deze nieuwe opsporingsmethode ingezet en nu blijkt dat dit in twee zaken heeft geleid tot concrete aanwijzingen waarmee door gerechercheerd wordt.

Het OM stelt dat deze werkwijze past binnen de huidige Nederlandse regelgeving. Toch ziet het OM het wel als wenselijk dat een rechter-commissaris per zaak toestemming geeft over de inzet van deze methode. Hiervoor is nog wel een wetswijziging nodig.

Luister vanaf 31 oktober de nieuwe Pointer-podcast: Cold Cases Ontrafeld.

Nederland volgt Zweeds voorbeeld

Nederland is niet het eerste land in Europa dat deze methode gaat inzetten, Zweden had de primeur. Voor de nieuwe Pointer podcast Cold Cases Ontrafeld ging journalist Tom Veldhuijzen langs bij de Zweedse rechercheur Jan Staaf. Hij kon na 16 jaar een dubbele moord oplossen dankzij het gebruik van commerciële DNA databanken. Want hoe werkt deze methode precies? En wat levert het op?

Dubbele moord in stille woonwijk

“Hier zie je nog een donkere plek op de straat. Dat is waar de jonge jongen werd vermoord met 32 messteken in zijn nek en hoofd.” Op een kantoor van het politiebureau in Norrköping in Zweden klikt rechercheur Jan Staaf (64) door het uitgebreide onderzoeksdossier en vertelt hij over de dubbele moord die hem een kwart van zijn leven dagelijks heeft beziggehouden. “Zo’n twintig of dertig meter verderop lag Anna-Lena Svensson, gedood door dezelfde dader. Zij werd 7 of 8 keer in haar maag gestoken.”

In de vroege ochtend van 19 oktober 2004, op het moment dat de kinderen zich naar school haasten en de volwassenen zich naar hun werk begeven, voltrekt deze fatale steekpartij zich in de woonwijk Åsgatan in het centrum van Linköping. De 8-jarige Mohammed Ammouri en de 56-jarige Anna-Lena Svensson, twee volledig vreemden van elkaar, worden meermaals gestoken en overlijden aan hun verwondingen. De dader vlucht van de plaats delict en de politie start een groot onderzoek om hem te pakken te krijgen.

Hoop dat dader snel gepakt wordt

Jan Staaf wordt als rechercheur op de zaak gezet. Aan het begin van het onderzoek heeft hij goede hoop op een snelle afhandeling. Zo zijn er getuigen die de dader hebben gezien en hem kunnen beschrijven. Bovendien wordt op de plaats delict een vlindermes gevonden met daarop het bloed van de slachtoffers en een onbekend persoon. Als even later de muts wordt gevonden die de dader heeft gedragen, kan worden bevestigd dat het bloed op het vlindermes toebehoort aan de aanvaller.

Staaf: “We wisten erg veel over de dader. We wisten hoe hij eruitzag, hadden zijn vingerafdrukken en zijn DNA. We hadden daarom allemaal de verwachting dat we deze zaak snel konden afronden. Maar we zaten er volledig naast. Het duurde uiteindelijk 16 jaar voordat we deze zaak konden oplossen.”

Misschien slaat hij opnieuw toe?

De impact van de dubbele moord op de Zweedse samenleving is groot. Volgens Staaf zit het in de willekeur van de daad: “Het waren heel normale mensen aan het begin van een normale dag in het kleine stadje Linköping. Mensen beseften zich dat hen dit ook had kunnen overkomen. En ondertussen was de moordenaar nog steeds niet gepakt.”

De angst dat de dader opnieuw toeslaat, is Staafs grootste drijfveer om zich 16 jaar lang vast te bijten in deze zaak. 9000 personen worden ondervraagd en van meer dan 6000 individuen wordt DNA afgenomen om te vergelijken met het DNA van de dader. Allemaal zonder resultaat.

Het dossier van de dubbele moord in Linköping groeit over de jaren uit tot het tweede grootste politieonderzoek in de Zweedse geschiedenis, na het onderzoek naar de moord op de Zweedse premier Olof Palme. Zestien jaar lang lukt het de dader om buiten beeld van de politie te blijven.

Golden State Killer

Dit verandert allemaal wanneer Jan Staaf in 2018 in de krant leest dat in de Verenigde Staten de Golden State Killer is opgepakt met behulp van commerciële DNA-databanken. Staaf ziet direct een kans voor de dubbele moord in Linköping: “Ik zei tegen mijn groep: ‘als zij moorden kunnen oplossen met deze methode, dan moeten wij dat ook kunnen’.”

Wat hebben ze in Amerika precies gedaan? Joseph James DeAngelo, beter bekend als de Golden State Killer, pleegt tussen 1974 en 1986 verspreid over Californië zeker dertien moorden en tientallen verkrachtingen. Op de plaats delict laat hij regelmatig DNA achter, maar in de DNA-databanken van justitie levert dit DNA nooit een match op.

Tot 2017. Dan komen rechercheurs op het idee om een ander soort databank te gebruiken: commerciële DNA-databanken. Bij zulke diensten sturen klanten hun DNA op om te achterhalen aan wie ze verwant zijn en waar ze oorspronkelijk vandaan komen. Twee van die databanken staan toe dat de politie hun DNA-gegevens gebruikt voor opsporing: FamilyTreeDNA en GEDmatch. Gebruikers kunnen bij deze databanken zelf aangeven of hun account zichtbaar is voor de politie. In GEDmatch checken de rechercheurs het DNA van de Golden State Killer en vinden meerdere matches.

Op zoek naar verre verwanten

Het achterhalen van de geografische herkomst van de Golden State Killer is niet de reden waarom de politie zijn DNA hier uploadt. Wie DNA opstuurt naar een commerciële DNA-databank, krijgt namelijk ook een lijst met namen en e-mailadressen toegestuurd van familieleden en verre verwanten die al in de databank staan. Meestal zijn dat verre neven en nichten, met wie iemand dezelfde betovergrootouders deelt.

De mogelijkheid van detectie van zulke verre verwanten is een groot voordeel van commerciële DNA-databanken ten opzichte van de normale DNA-databanken die justitie tot haar beschikking heeft. Waar commerciële databanken verre neven en nichten in beeld kunnen brengen, komen de justitiële databanken vaak niet verder dan eerstegraads familie, zoals ouders, kinderen, broers of zussen.

Een ander soort DNA-profiel

Dit komt doordat justitie een ander soort DNA-profiel gebruikt: een STR-profiel, waarbij naar 23 plekken op het DNA wordt gekeken. Justitie kiest voor dit type DNA-profiel omdat het zelfs met heel weinig of oud DNA nog goed te maken is.

Maar commerciële DNA-databanken gebruiken SNP-profielen. Doordat zij zo’n 700.000 plekken op het DNA vergelijken, in plaats van 23, is veel nauwkeuriger te zien hoeveel DNA twee mensen met elkaar delen. Hierdoor kunnen ook familieleden worden gevonden die heel ver weg in de stamboom zitten.

Inmiddels hebben zoveel mensen hun DNA laten testen bij commerciële DNA-databanken dat een groot deel van de bevolking via zo’n databank verre familieleden kan vinden. Dat geldt niet alleen voor Amerika, maar ook voor West-Europa. Dit komt vooral doordat steeds meer Europeanen hun DNA laten testen, maar ook doordat veel Amerikanen afstammen van Europese emigranten.

Stamboomonderzoek

Ook in het onderzoek naar de Golden State Killer komen er verre verwanten boven. Maar met alleen die matches is de politie er nog niet. Deze onschuldige, verre familieleden van de dader zijn slechts het startpunt van het stamboomonderzoek dat daarop volgt.

Daarvoor komen stamboomonderzoekers in beeld. Zij zoeken uit welke voorouders deze gevonden familieleden gemeen hebben. Met bevolkingsregisters en andere archiefstukken gaan ze daarvoor soms wel terug tot de 18e eeuw. Zijn de gemeenschappelijke voorouders eenmaal gevonden, dan werken de onderzoekers weer vooruit, op zoek naar een nazaat die qua leeftijd en woonplaats bij de zaak past.

De arrestatie van DeAngelo

Zo komt DeAngelo in april 2018, na vier maanden puzzelen met stambomen, in beeld bij de politie. Goed om te beseffen: zo’n stamboomonderzoek levert alleen een verdachte op, het kan niet dienen als bewijsstuk. Om DeAngelo echt te kunnen arresteren, moet zijn DNA eerst nog worden vergeleken met het DNA dat eerder is gevonden op de plaatsen delict in Californië.

Daarom nemen rechercheurs ongemerkt DNA af van het portier van zijn auto en van een weggegooid zakdoekje, een praktijk die in Amerika makkelijker wordt toegestaan dan in Nederland. Dit verzamelde DNA van DeAngelo blijkt overeen te komen met het DNA van de plaats delict. Na ruim veertig jaar kan de Golden State Killer worden opgepakt. Hij wordt veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf.

Een primeur in Europa

Terug naar Zweden, want in 2019 wordt het onderzoek waar rechercheur Jan Staaf al jaren aan werkt ineens een primeur binnen Europa. Omdat de dubbele moord in Linköping zoveel impact heeft gehad op de Zweedse samenleving en de recherche echt alles heeft geprobeerd om de zaak op te lossen, besluiten het Nationaal Forensisch Centrum in Zweden en de Zweedse politieautoriteit de dubbele moord te gebruiken als proefcasus voor het forensisch gebruik van commerciële DNA-databanken. Het is voor het eerst dat deze opsporingsmethode in Europa wordt toegepast.

Net als in Amerika wordt het dader-DNA dat is aangetroffen op de plaats delict geüpload in een commerciële DNA-databank. Waar in de zaak van de Golden State Killer GEDmatch voor de doorbraak heeft gezorgd, is het nu de commerciële databank FamilyTreeDNA die de stamboomonderzoekers de meeste verre verwanten teruggeeft.

Interessant detail: de zoektocht naar de dader wordt enorm versneld door het DNA van een journalist. Linda Hjertén, zelf afkomstig uit Linköping, hoort van de stamboomonderzoekers dat meer DNA-profielen van mensen die komen uit de omgeving van Linköping het onderzoek zouden kunnen helpen. Ze besluit haar eigen DNA af te staan en dat blijkt het ontbrekende puzzelstukje. Ze deelt 6,25 procent van haar DNA met de dader, een uitzonderlijk hoog percentage. De dader blijkt de zoon van haar volle neef te zijn.

“Anna-Lena en Mohammed waren op het verkeerde moment op de verkeerde plek”

Op 9 juni 2020 is het dan eindelijk zover. Zestien jaar na de brute steekpartij in Linköping wordt de 37-jarige Daniel Nyqvist aangehouden. Hij bekent direct. Bovendien blijkt zijn DNA een honderd procent match met het DNA van de plaats delict.

Rechercheur Staaf herinnert zich de verklaring van Nyqvist nog goed: “Hij vertelde dat hij die ochtend drie vlekken op het plafond had gezien. Eén vlek was hijzelf, de andere twee waren twee mensen die hij die ochtend moest vermoorden. Het was compleet willekeurig. Anna-Lena en Mohammed waren op het verkeerde moment op de verkeerde plek.”

De rechter oordeelt uiteindelijk dat Nyqvist de moorden heeft gepleegd onder invloed van een ernstige psychische stoornis en veroordeelt hem daarom tot gedwongen psychiatrische zorg.

Het dierbaarste moment is voor rechercheur Staaf het telefoontje waarin hij de nabestaanden vertelde dat de dader was gepakt. Als hij eraan terugdenkt, raakt hij nog altijd geëmotioneerd: “Het enige wat de nabestaanden zeiden was: 'dank je…’ Het was een prachtig moment. Ik hoop dat nog veel politiemensen zo’n moment mogen meemaken.”

Er komt een wet

De oplossing van de dubbele moord in Linköping zet de methode in Zweden op de kaart, maar maakt haar ook omstreden. De Zweedse privacytoezichthouder oordeelt kort na het pakken van de dader dat de politie eerst een wettelijke basis voor deze opsporingsmethode moet krijgen voordat ze het weer mag inzetten.

Deze wet komt er op 1 juli 2025. Sindsdien mag de Zweedse politie commerciële DNA-databanken gebruiken in vastgelopen moord- of verkrachtingszaken waarin de politie alle andere mogelijkheden heeft uitgeput.

Dit jaar heeft de wet al gezorgd voor een tweede doorbraak in een zaak die al jarenlang onopgelost was. Door het gebruik van commerciële DNA-databanken en het toepassen van stamboomonderzoek is er iemand getraceerd en veroordeeld in een dubbele moordzaak uit 2005 in Brattås, een dorp in het noorden van Zweden.

Pilots

Het gebruik van commerciële DNA-databanken wordt voornamelijk in Amerika aan de lopende band toegepast: sinds de Golden State Killer is de methode meer dan 1700 keer toegepast door de Amerikaanse opsporingsautoriteiten. Hierbij gaat het om zo’n 800 zaken waarin een dader is aangewezen en 900 gevallen waarin een onbekende dode is geïdentificeerd.

In Europa is de methode nu wettelijk toegestaan in Zweden en Denemarken. En landen als Noorwegen, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk bekijken of de politie gebruik kan maken van commerciële DNA-databanken in de opsporing. En, zoals vandaag bekend werd, ook in Nederland willen het NFI en het OM deze methode nu in gaan zetten.

Kritiek op het forensisch gebruik van commerciële DNA-databanken

Toch klinkt er ook kritiek op de methode. Om te beginnen is de politie afhankelijk van een handvol commerciële databanken, die vrijwel allemaal in de Verenigde Staten zijn gevestigd.

Fundamenteler is dat de methode onschuldige mensen bij een onderzoek betrekt, alleen omdat ze in de verte familie zijn van een dader. Ze komen niet in beeld door verdachte handelingen, maar omdat ze DNA delen met de matches die de politie uit de commerciële databanken heeft teruggekregen. Wie dan zijn DNA afstaat, kan snel als dader worden uitgesloten. Maar volgens critici wordt daarmee de bewijslast omgedraaid: niet de politie moet schuld aantonen, maar de burger zijn onschuld.

Maar de belangrijkste kritiek gaat over toestemming. Vaak klinkt het argument dat gebruikers zelf akkoord hebben gegeven: de politie mag hun naam en e-mailadres opvragen als hun DNA voor een bepaald percentage overeenkomt met dat van een dader. Maar omdat je DNA deelt met je familie, geef je nooit alleen toestemming voor jezelf. Zodra jouw DNA in de databank staat, zijn ook je familieleden en verre verwanten op te sporen, terwijl zij daar zelf nooit mee hebben ingestemd.

In feite bepaalt hiermee een kleine groep testers dat de politie vrijwel iedereen kan vinden. Je zou kunnen stellen dat er zo een verkapte nationale DNA-databank ontstaat: vrijwel iedereen is te vinden, alleen is daar eerst wat stamboomonderzoek voor nodig.

Bio-ethicus Nina de Groot heeft eerder in NRC gepleit voor een maatschappelijk debat over dit thema. Volgens haar zou het niet zo moeten zijn dat een kleine minderheid kan beslissen dat iedereen voor de politie vindbaar is, maar is dit een kwestie die de hele samenleving aangaat.

Terug naar Zweden

Voor de doorgewinterde rechercheur Jan Staaf is de keuze in dit debat snel gemaakt. Wat hem betreft weegt het vinden van dit soort criminelen zwaarder dan de privacy van mensen. “Er is natuurlijk een dilemma, maar ik denk dat het enorm belangrijk is voor de samenleving om gevaarlijke personen op te sporen.”

Staaf zegt dat hij daarbij continu de nabestaanden in zijn achterhoofd heeft, de mensen voor wie het zo belangrijk is dat de zaak van hun geliefde ooit nog gesloten wordt. “Het is echt een hele sterke methode. Ik hoop heel erg dat Nederland ook deze weg inslaat.”