Scholen met veel last van hitte vullen zo’n enquête mogelijk eerder in, al zijn de deelnemende scholen naar provincie en achtergrond een vrij goede afspiegeling van alle basisscholen. “Ik heb er geen enkele twijfel over dat deze resultaten voor heel Nederland gelden”, zegt Nils Kok, hoogleraar Real Estate Finance aan de Universiteit Maastricht. Hij onderzoekt al jaren het binnenklimaat van scholen en de gevolgen voor leerprestaties.

Met zijn team analyseerde Kok 5 jaar lang het binnenklimaat van 270 Limburgse klaslokalen, maar keek vooral naar het CO2-gehalte. Ook daaruit blijkt dat het binnenklimaat op veel scholen tekortschiet. Naar temperatuur is minder onderzoek gedaan, zegt Kok. Het onderzoek van Pointer en EW bevestigt volgens hem dat “Nederlandse scholen naast slechte ventilatie ook slecht bestand zijn tegen hitte”.

Hitte die niet meer verdwijnt

Op de bovenverdieping van De Duizendpoot loopt een glazen lichtkoepel over de hele gang. Zelfs op een zonnige oktoberdag voel je er de warmte hangen. Kinderen van groep 4 zitten met hun neus in een boek op de grond voor de bibliotheek. Verderop vraagt de juf van groep 6: “Hoeveel kilometer liggen de volgende steden uit elkaar?”. De zonwering is omlaag. “Die heb je echt nodig”, zegt Van den Bosch. “Deze kant van het gebouw, op het zuiden, is anders niet te doen.”

Bij de opknapbeurt van het gebouw uit 2000 is het binnenklimaat niet aangepakt. Wel hangen er sinds een paar jaar grote luchtkwaliteitssystemen aan het plafond, maar “we hebben niet echt het idee dat die helpen tegen de hitte”, zegt Van den Bosch. Hier en daar staat een raam open. Dat mag eigenlijk niet, want dan werken de systemen niet. Van den Bosch: “Toen het zo heet was, zei een leerkracht: ik heb dat ding uitgezet en de ramen opengezet, want ik word knettergek.”

Op hete dagen verspreidt de warmte, die onder de lichtkoepel begint, zich direct door het hele pand. Dat sommige lokalen in de schaduw liggen, helpt daarom weinig. Tot 30 graden is het heet, maar te doen, vindt Van den Bosch. Er zijn dan kleine maatregelen mogelijk: water mee naar school, een extra moment naar buiten. Van den Bosch: “Daarna wordt het problematisch. Als de hitte eenmaal in het gebouw zit, gaat ze er niet meer uit.”

Op de 633 scholen die in de enquête van Pointer en EW een temperatuur opgaven, werd het op de heetste dagen gemiddeld 31,3 graden binnen. De hoogst opgegeven temperatuur was 46 graden, de laagste 19. Twee op de drie scholen gaven een temperatuur van gemiddeld 30 graden of hoger op. Ruim twintig scholen rapporteerden op de heetste dagen binnentemperaturen van gemiddeld 40 graden of meer.

“Enkel glas en veel ramen, plat dak. Het lijkt wel op een plantenkas”, schrijft een leerkracht van groep 3, 4 en 5. Een Nijmeegse schooldirecteur laat weten: “Bij buitentemperaturen boven de 30 graden loopt de temperatuur in onze warmste lokalen snel op. Na een paar dagen hitte is het er om half acht ‘s ochtends al 32 graden.”

Suf, hoofdpijn en misselijk

Op driekwart van de deelnemende scholen ziet het onderwijspersoneel de leerprestaties dalen vanwege de hitte op school. Zes op de tien melden dat kinderen lichamelijke klachten krijgen, zoals hoofdpijn en misselijkheid. Ruim één op de drie scholen zegt dat leerlingen zich vaker ziekmelden of eerder naar huis gaan. Een leerkracht van groep 4 van een dorpsschool schrijft over “verschillende situaties met flauwvallers”.

Eerder onderzoek laat zien dat hitte een negatief effect heeft op leerprestaties. Volgens Amerikaans onderzoek (2020) schaadt hitte het leren al op schooldagen vanaf zo'n 21 graden buiten, en neemt de schade toe naarmate het warmer wordt. Op scholen zonder airconditioning leidt een schooljaar dat gemiddeld een halve graad warmer is tot ongeveer 1 procent minder leerwinst. Volgens een meta-analyse van achttien studies door onderzoekers uit Denemarken, Costa Rica en Chili (2019) kunnen kinderen hun schooltaken 20 procent beter uitvoeren als de temperatuur in de klas daalt van 30 naar 20 graden.

"Er zijn dit jaar weken geweest waar we geen goed onderwijs konden bieden aan onze leerlingen”, laat een schooldirecteur uit Alkmaar weten. “Als leraar ervaar ik het als onverantwoord en onveilig”, schrijft een leerkracht van een Amsterdamse basisschool. “Kinderen -kleuters in mijn geval- zijn suf, klagen over hoofdpijn en worden misselijk. Lesgeven is amper mogelijk.”

Dan maar airco?

Op de heetste dagen kreeg de bovenbouw van De Duizendpoot les in de gymzaal, waar het koeler is. In het hele gebouw is één ruimte met airco: de voormalige mediatheek. Daar houdt het team studiedagen, en maken leerlingen op hete dagen de doorstroomtoets. “Iedereen wil die ruimte hebben”, zegt Van den Bosch. “Ik heb al reserveringen voor april en mei volgend jaar.”

Waarom dan niet in elk lokaal een airco? Het elektriciteitsnet van het gebouw kan dat niet aan. “Dan knalt alles eruit”, zegt Van den Bosch. Daarvoor zou een nieuwe stroomvoorziening moeten komen. “Dan heb je het over tonnen.” Toch ziet hij op termijn geen andere oplossing.

“De bekostiging van schoolorganisaties is eigenlijk geënt op één ventilatortje in de wc. Als je al die airco's wilt plaatsen, moet een schoolorganisatie bedenken wat dat met haar begroting doet: hoeveel leerkrachten kan je dan minder inzetten?", zegt Tanja van Nes, beleidsadviseur onderwijshuisvesting bij de PO-raad en de VO-raad, de sectorverenigingen voor het primair en voortgezet onderwijs.

Wie betaalt?

Waarom is het zo moeilijk om geschikte maatregelen te nemen? Van Nes wijst naar de manier waarop de verantwoordelijkheden op het gebied van onderwijshuisvesting zijn verdeeld. “Dat is het basisprobleem.” Het schoolbestuur is verantwoordelijk voor het onderhoud, de gemeente voor nieuwbouw, en binnenkort ook voor renovatie. Maar wanneer onderhoud niet meer volstaat, is nergens vastgelegd. "Je bent tot het einde der tijden bezig met instandhouding van het gebouw”, zegt Van Nes. Dat maakt investeren in bijvoorbeeld koeling ingewikkeld. Waarom zou een school daar veel geld aan uitgeven als een gebouw eigenlijk aan renovatie of vervanging toe is? Die wordt vervolgens vaak uitgesteld, omdat de gemeente geen geld heeft.

Dat geldgebrek is volgens de PO-Raad de kern van het probleem. Het Rijk investeert jaarlijks 750 miljoen euro te weinig in schoolgebouwen in het primair onderwijs, zegt Van Nes. Gemeenten betalen uit het gemeentefonds ook andere taken en zijn daardoor "steeds bezig met het verdelen van de armoede”, zegt woordvoerder Thijs den Otter. Het geld van het Rijk is namelijk niet geoormerkt: gemeenten en scholen bepalen zelf hoeveel ze aan het schoolgebouw uitgeven.