In tabaksspeciaalzaken die steun krijgen van Philip Morris wordt de wet overtreden door verhitte tabak als een schoner alternatief voor sigaretten aan te prijzen. Dat blijkt uit onderzoek van het journalistieke platform Pointer (KRO-NCRV), dat in heel Nederland dit soort winkels undercover bezocht. Deze undercoverbeelden zijn vanmiddag te zien in de YouTube‑aflevering van Pointer.
Presentator Jos de Groot bezocht samen met het onderzoeksteam van Pointer 13 tabaksspeciaalzaken om vast te leggen hoe winkeliers verhitte tabak aanprijzen. Winkeliers suggereren zonder uitzondering dat het gebruik van verhitte tabak de gezondheid goed doet in vergelijking met de sigaret of vape. Het product wordt ‘minder schadelijk’, ‘beter’, ‘schoner’ en in enkele gevallen ronduit ‘gezonder’ genoemd. Ook zeggen medewerkers dat je er fitter van wordt of er een betere conditie van krijgt.
De medewerkers staan in tabaksspeciaalzaken waar Philip Morris grote invloed heeft op het reilen en zeilen. De tabaksreus financiert grote delen van de inrichting of verbouwing van de winkel, geeft trainingen aan winkelpersoneel over de voordelen van verhitte tabak en biedt ondersteuning door het sturen van vertegenwoordigers die klanten informeren over (tabaks-)producten. Dit onthulde Distrifood in 2024.
Wij brachten in beeld bij hoeveel zaken Philip Morris een belangrijke rol speelt. Hieruit blijkt dat een derde van de nieuwe tabaksspeciaalzaken gestart na 2021 door de fabrikant gesteund wordt.
Toezichthouder Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) is op de hoogte van de verboden gezondheidsclaims en heeft hiervoor al eerder en boete opgelegd. Ondanks dat gaat Philip Morris door met de marketing.
Supermarktverbod
De afgelopen paar jaar is het aantal tabaksspeciaalzaken flink toegenomen. Sinds midden 2024 mag tabak niet meer in de supermarkt worden verkocht. Nadat de overheid deze maatregel in 2021 aankondigde, begon het aantal nieuwe inschrijvingen van speciaalzaken bij de Kamer van Koophandel te stijgen. Driekwart van deze zaken worden direct naast, of dicht bij de supermarkt, blijkt uit onze analyse. Wel nam het totaal aantal verkooppunten van tabak juist af door het supermarktverkoopverbod.
De inschrijvingen onthullen een duidelijke trend, maar geven geen compleet beeld. Omdat een goede openbare registratie van tabaksspeciaalzaken ontbreekt, combineerde Pointer verschillende bronnen en deed handmatig onderzoek om een beeld te krijgen van het aantal locaties. In 2021 telde Nederland 246 tabaksspeciaalzaken. Sindsdien zijn er 371 nieuwe bijgekomen en 123 verdwenen, waardoor het totaal in 2025 op 494 uitkomt.
Strijd tegen roken
Reclame kunnen maken voor verhitte tabak maakt het steunen van de winkels aantrekkelijk voor Philip Morris. De tabaksreus presenteert zichzelf de laatste jaren steeds nadrukkelijker als medestander in de strijd tegen roken. Onderdeel hiervan is dat het bedrijf inzet op de verkoop van producten die als wezenlijk anders dan de traditionele sigaret worden neergezet. Voorbeelden zijn nicotinezakjes, e-sigaretten en verhitte tabak.
In 2030 wil het bedrijf 75 procent van zijn omzet uit deze producten halen. In Nederland is daarbij vooral verhitte tabak belangrijk, omdat bijvoorbeeld nicotinezakjes hier verboden zijn.
Overtreding reclameregels
Als verkopers het product niet letterlijk gezonder of minder schadelijk noemen, prijzen ze het aan via indirecte gezondheidsclaims. “Toen ik sigaretten rookte kwam ik in de sportschool niet vooruit”, vertelde een vertegenwoordiger van Philip Morris in de winkel aan Pointer. Sinds de overstap naar verhitte tabak is dit volgens hem drastisch veranderd. “Ik heb vorig jaar meegedaan aan een obstakelrun en trainde drie keer in de week. Mijn conditie ging ineens heel erg vooruit.”
In de rook – en tabakswet staat duidelijk omschreven dat er voor deze producten op geen enkele wijze een positief verband met gezondheid mag worden gelegd. Op de site van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit is te lezen: “Claims als 'minder schadelijk voor de gezondheid' zijn niet toegestaan. U mag ook niet suggereren dat het ene product gezonder is dan het andere.”
Woordenspel
De verkopers lijken zich bewust van het woordenspel dat ze spelen. “Ik mag niet zeggen dat het beter is dan roken of vapen. Dat zijn de regels”, vertelde een winkelmedewerker. “Maar ik mag u wel dit plaatje laten zien.” Op het genoemde plaatje wordt getoond dat een sigarettenfilter na gebruik donkerder van kleur is dan een filter van een stick voor het roken van verhitte tabak.
Jurist Jan-Koen Sluijs oordeelt dat met dit soort uitspraken en suggesties de wet wordt overtreden. Hij spreekt van diverse verkapte gezondheidsclaims.
Op verzoek van Pointer bekeek hij de undercover opnames die in de winkels werden gemaakt. “Zeggen dat je je fitter bent gaan voelen, dat suggereert een gezondheidsclaim”, zegt Sluijs.
De winkeliers bieden klanten vaak aan om de verhitte tabak ter plekke uit te proberen. Ook dit is wettelijk verboden.
Philip Morris wil niet inhoudelijk reageren op de bevindingen van Pointer omdat “het niet is toegestaan om in de winkels te filmen” en ze “de uitspraken van de winkeliers niet kunnen verifiëren.” Het bedrijf stuurde wel een algemene reactie waarin het aangeeft te streven naar een wereld zonder sigaretten, benadrukt dat verhitte tabak minder schadelijk is dan het roken van sigaretten, en dat Nederland meer zou kunnen doen om een einde aan sigaretten te maken door ervoor te zorgen dat “volwassen rokers de feiten kennen”.
Dubieuze gezondheidsclaims
De uitspraken geven, naast dat ze wettelijk niet mogen, een te rooskleurig beeld van de voordelen van verhitte tabak. Dit stelt Michele Davigo, die aan de Universiteit Maastricht zijn proefschrift schreef over de verhitte tabak van Philip Morris. “Resultaten van kortlopende onderzoeken laten zien dat verhitte tabak vergelijkbare gezondheidsschade oplevert als sigaretten”, aldus Davigo.
Sommige uitspraken blijken ook ronduit onjuist te zijn. Zo suggereerden meerdere verkopers dat bij het gebruik van verhitte tabak alleen nicotine, en “niet de schadelijke stoffen als bij een sigaret” vrijkomen. “De giftige stoffen die longkanker en de longziekte COPD veroorzaken zitten ook in verhitte tabak”, zegt Davigo. “In lagere hoeveelheden dan sigaretten, maar of de hoeveelheden laag genoeg zijn weten we niet.” Omdat het product pas 10 jaar op de markt is, is er onvoldoende onderzoek naar de gezondheidsschade voor gebruikers op de lange termijn.
Bij het roken van verhitte tabak komen bovendien schadelijke stoffen vrij die niet in sigarettenrook zitten, vertelt Davigo. “De reden hiervoor is simpel: de tabaksstick die je gebruik met dit product heeft een dubbele plastic filter, bij de sigaret is dit niet zo. En als je plastic verhit komen er een hoop hele schadelijke stoffen vrij.”
Juridische uitputtingsslag
De Nederlandse Voedsel - en Warenautoriteit (NVWA), die tabakswinkels controleert, laat weten dat er 6 jaar geleden een boete van 450-duizend euro is opgelegd voor een vergelijkbare gezondheidsclaim met verwarmde tabak. De rechter stelde de NVWA destijds in het gelijk, maar bracht de boete terug naar 36.000 euro vanwege “overschrijding van de redelijke termijn”. Over die boete is de juridische strijd nog gaande omdat Philip Morris hoger beroep heeft aangetekend.
Volgens een woordvoerder kunnen juridische procedures met de tabaksindustrie lang duren wanneer tot in hoger beroep wordt doorgegaan met procederen. Tot het College van Beroep voor het bedrijfsleven in hoger beroep een uitspraak heeft gedaan, gaat Philip Morris blijkbaar door met de verboden gezondheidsclaims, zo zegt de woordvoerder.
Tweede Kamerlid Harmen Krul (CDA) heeft aangekondigd vandaag kamervragen te gaan stellen over onze bevindingen. Hierin vraagt hij onder andere om een onderzoek naar de rol van tabaksfabrikanten bij tabaksspeciaalzaken en of de NVWA handhaaft op illegale gezondheidsclaims. ''Ik ben geschrokken, maar niet verbaasd. We zien al jaren een trend waarin de tabaksindustrie de ambities voor een gezonde samenleving ondermijnt. Als bedrijven hun verantwoordelijkheid hierin niet nemen, moet de overheid dat doen,” aldus Krul.
Bekijk hieronder de nieuwste aflevering van Pointer YouTube of via ons YouTube-kanaal:
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief
Ontvang iedere week onze beste verhalen in je mailbox.
