De tabaksmarkt is flink in beweging. Waar de overheid probeert het aantal verkooppunten omlaag te brengen, probeert de tabaksindustrie hun winsten op peil te houden. Daarin vindt zij een medestander in supermarktondernemers: zij waren tot het verbod gebaat bij de aanloop van rokers die dan ook boodschappen of impulsaankopen deden in hun zaak.

Nu tabaksklanten niet meer bij de supermarkt terechtkunnen, ondersteunde tabaksreus Philip Morris in de afgelopen jaren veel ondernemers in het openen van tabaksspeciaalzaken. Deze zaken bevinden zich opvallend vaak dichtbij supermarkten: 83 procent binnen 100 meter, de helft zelfs binnen 41 meter. Dit is zo dichtbij dat de nieuwe zaak vaak in hetzelfde pand zit. Supermarktondernemers splitsen dan hun zaak, waardoor de tabakswinkel een aparte ingang krijgt.

Winkelopeningen

Kort na het supermarktverbod in 2024 daalde het totaal aantal verkooppunten in Nederland enorm: van bijna 10.000 naar bijna 4.000. Tegelijkertijd startte de afgelopen jaren zeker 750 nieuwe verkooppunten op. Vanaf 2023 versnelde deze golf van winkelopeningen.

Deze verkooppunten bestaan uit verschillende soorten winkels. De grootste groep bestaat op dit moment nog uit tankstations. Dit wordt gevolgd door ‘gemakswinkels’, waar naast rookwaren bijvoorbeeld ook kaarten, boeken of kantoorartikelen te koop zijn. Bekende voorbeelden zijn Primera, Bruna en de ReadShop. Dan zijn er de tabaksspeciaalzaken, die alleen tabaks- en rookwaren, rookaccessoires, kansspelen en dagbladen mogen verkopen. En tot slot wordt tabak vaak verkocht in kleine zaken, zoals souvenirwinkels.

Er bestaat, voor zover bij Pointer bekend, geen volledige registratie van tabaksverkooppunten. We combineerde daarom verschillende officiële bronnen met handmatig en geautomatiseerd onderzoek om het aantal locaties in kaart te brengen. Toch zijn ook deze cijfers waarschijnlijk nog een onderschatting van het werkelijke aantal nieuwe tabaksverkooppunten.

Veel verkooppunten zijn in de buurt van een supermarkt. Daarmee ondermijnen zij het supermarktverbod: de loopafstand naar tabak veranderde voor rokers nauwelijks, doordat tabakszaken het gat vulden. Dit blijkt ook uit een studie in vakblad Tobacco Control. De onderzoekers bezochten supermarkten in Amsterdam, Haarlem en Zwolle.

Carla van Gils, directeur van KWF Kankerbestrijding zegt het “stuitend” te vinden. “Het kan nooit de bedoeling zijn als we met z'n allen zeggen dat de supermarkt die giftige stoffen niet meer mag verkopen, het dan twee deuren verderop wel gebeurt.”

Tabaksspeciaalzaken

Vanaf 2032 mag tabak alleen nog maar in speciaalzaken verkocht worden. En daar lijken ondernemers op voor te sorteren. Bijna de helft van de nieuwe verkooppunten is een tabaksspeciaalzaak. In 2021 telde Nederland 246 tabaksspeciaalzaken. Sindsdien kwamen er 371 bij en verdwenen er 123, waardoor het totaal nu op 494 staat.

De speciaalzaak is het enige soort verkooppunt dat een groei laat zien. Er opende bijvoorbeeld na 2021 ook 280 nieuwe tabak- en lectuurzaken, maar omdat er tegelijkertijd 304 verdwenen, is het totaal aantal van dit soort zaken netto afgenomen.

De rol van Philip Morris

Ongeveer een derde van de nieuwe tabaksspeciaalzaken in Nederland opende met steun van Philip Morris. De tabaksreus financiert grote delen van de inrichting of verbouwing van de winkel, geeft trainingen aan winkelpersoneel over de voordelen van verhitte tabak en biedt ondersteuning door het sturen van vertegenwoordigers die klanten informeren over (tabaks-)producten. Dit onthulde Distrifood in 2024.

Voor Philip Morris is juist het openen van tabaksspeciaalzaken relevant. Want van alle verkooppunten mag alleen in de speciaalzaak enigszins openlijk reclame worden gemaakt voor nicotineproducten. In de zaken maakt de fabrikant bijvoorbeeld volop reclame voor verhitte tabak, een belangrijke groeistrategie voor het bedrijf.

De tabaksfabrikant lijkt voor deze speciaalzaken strategisch in te zetten op supermarktlocaties. 83 procent van de zaken die de fabrikant steunt bevindt zich binnen 100 meter van een supermarkt. Bij zaken zonder die steun is dat 59 procent. Een significant verschil.

Philip Morris wil niet reageren op deze cijfers, en op de vraag of dit een bewuste strategie is “omdat die betrekking heeft op strategische en bedrijfsgevoelige informatie”.

Ook andere fabrikanten

Het is waarschijnlijk dat de groei van het aantal tabaksspeciaalzaken fors door gaat zetten. Want ook Volado, een coöperatie van voornamelijk ex-Primera-winkeliers, bouwt aan een landelijk netwerk van speciaalzaken. En ook deze winkels steunen op de tabaksindustrie: fabrikanten British American Tobacco en Scandinavian Tobacco Group zijn medeoprichters van Volado. Hierover zei Directeur Geert Kuipers vorig jaar tegen het ondernemersvakblad Out of Home Shops: “Het afgelopen jaar zagen zij ruim zesduizend verkooppunten verdwijnen, dus er is een gedeeld belang om de handen ineen te slaan.”

Kuipers mikt op 250 vestigingen in Nederland in 2032. Hij ziet de vraag ernaar groeien: “Los van vakanties en de bouwvak bouw je elke week een winkel.” Volgens hem zijn er in 2032 minimaal duizend tabakszaken nodig. “Anders moet je als roker heel veel kilometers rijden om je rookwaren te kopen.”

Tankstations

Vanaf 2027 verwacht Kuipers dat ook tankstationhouders de overstap wagen. In 2030 gaat namelijk een nieuwe maatregel in en mogen ook tankstations geen tabak meer verkopen.

Cijfers van TabakNee laten zien dat al een aantal tankstationhouders een tabakszaak inschreef bij de Kamer van Koophandel. Bij zeker twee tankstations opende tot nu toe ook daadwerkelijk een speciaalzaak de deuren.

Bekijk hieronder de nieuwste aflevering van Pointer YouTube of via ons YouTube-kanaal: