“Dit is zeer zorgelijk”, reageert D66-Kamerlid Hanneke van der Werf op het bericht dat Pointer eind juni samen met internationale partners publiceerde. Foto’s die de Estse grenswacht halverwege mei maakte, laten zien dat Rusland zware machinegeweren heeft geplaatst boven op de stuurhut van de Marshal Vasilevskiy, een gastanker van het Russische staatsbedrijf Gazprom. “We zien hier dat Rusland zijn civiele vloot militariseert, en dat gebeurt vlak voor de kust van onze bondgenoten. Een gevaarlijke ontwikkeling”, aldus Van der Werf.

Haar partij vindt het “onverteerbaar” dat Nederland nog steeds niet optreedt tegen tankers die voor Rusland door de Noordzee varen. “We zien dat landen om ons heen wél optreden en Nederland blijft daarin hopeloos achter”, zegt het Kamerlid. “We riepen ook de vorige regering al op er harder werk van te maken. En nog altijd ligt er geen nationale wetgeving om steviger te kunnen handhaven, terwijl die er volgens afspraak vóór de zomer had moeten zijn. Onbegrijpelijk.”

De motor van Moskou’s oorlogmachine

Vrijwel dagelijks varen tankers van de Russische schaduwvloot door Nederlandse wateren. Ze omzeilen Europese sancties en leveren Rusland miljarden op voor de oorlogseconomie. Eerder onderzoek van Pointer liet zien dat op sommige schepen Russische militairen aanwezig zijn om inspecties te ontmoedigen.

De Marshal Vasilevskiy behoort strikt genomen niet tot de schaduwvloot. Het schip vaart onder Russische vlag tussen de Russische exclave Kaliningrad en een haven nabij Sint-Petersburg en omzeilt daarmee geen sancties. Maar de bewapening toont wel hoe ver Rusland bereid is te gaan om civiele tankers te beschermen wanneer die langs NAVO-landen varen. De route naar Kaliningrad voert langs de Baltische staten, allemaal NAVO-lid.

‘Druk opvoeren’

“Het laat wel zien hoe belangrijk deze vloot voor het Kremlin is geworden”, reageert VVD-Kamerlid Peter de Groot. “Het bewapenen van deze schepen is vooral bedoeld om westerse inspecties en inbeslagnames te ontmoedigen, maar dat mag er wat ons betreft niet toe leiden dat we ons laten afschrikken. Juist nu moeten we de druk op Rusland verder opvoeren”, zegt hij. Nederland moet de voor Rusland varende tankers daarom “actief opsporen, inspecteren en aan de ketting leggen”, zegt De Groot. Maar zo gemakkelijk is dat nog niet.

Landen als Frankrijk, Zweden, het Verenigd Koninkrijk en België kunnen schaduwvloot-tankers die met valse vlaggen varen al tegenhouden, omdat ze hun wetgeving daarop hebben aangepast. Nederland is nog niet zover. Eerst moet er “met spoed” een wetswijziging worden uitgewerkt door de ministeries van Infrastructuur en Waterstaat en Justitie en Veiligheid. Die moet nog voor de zomer bij de Raad van State worden aangeboden. Na het zomerreces zal het aan de Tweede Kamer worden voorgelegd. Daarna moet de Eerste Kamer het voorstel nog beoordelen en erover stemmen.

‘Laat ze maar komen’

Volgens minister van Defensie Dilan Yeşilgöz-Zegerius ligt de nieuwe wetgeving nog steeds op koers. En dat de wet er nog niet is, betekent niet dat we nu niks kunnen doen, zegt ze. “Als het moet gaan we handelen en we hopen zelfs dat dat snel gebeurt. Dus laat ze maar hier komen, dan kunnen we handelen. Alleen die wetgeving willen we heel graag. Zodat dat steviger en sneller kan.” De minister liet in het midden wat zij precies onder 'handelen' verstaat.

Optreden zonder nieuwe wetgeving kan echter niet, reageert kapitein-ter-zee en docent aan de Nederlandse Defensie Academie Henk Warnar. Een overheidsinstelling mag namelijk niet optreden zonder dat die bevoegdheden zijn vastgelegd, zegt hij. “Zonder regelgeving kunnen we tankers van de schaduwvloot nog niet enteren. Maar we kunnen schepen wel schaduwen en actie overlaten aan andere landen. Dat is min of meer ook wat er met het Verenigd Koninkrijk gebeurde (dat halverwege juni een Russische tanker enterde, red.).”

‘Mogelijkheden zijn beperkt’

De nieuwe wetgeving zal alleen voorzien in het tegenhouden van schaduwvloot-schepen die gebruikmaken van een valse vlag. Volgens een EU-verklaring zijn zulke schepen namelijk staatloos en kunnen zij zich daarom niet beroepen op het zeerecht. Maar de Marshal Vasilevskiy, de bewapende gastanker, heeft geen valse vlag. Het vaart onder Russische vlag en valt dus onder Russische rechtsmacht. En steeds meer schaduwvloot-schepen hijsen om die reden sinds kort de Russische vlag.

In die situaties zijn de mogelijkheden beperkt, zegt Warnar. De afhandeling is dan afhankelijk van het diplomatieke verkeer tussen Nederland en Rusland. “Of van de bereidheid om wel of niet te escaleren”, zegt hij.

‘Niet af laten schrikken’

Vooralsnog is het wachten op het eerste Russische schip dat in de Nederlandse wateren wordt tegengehouden. Waar Defensie-minister Yeşilgöz-Zegerius en de politici het wel over eens zijn is dat druk zetten op Rusland werkt. Rusland moet daardoor steeds meer ondernemen om inspecties en inbeslagnames van tankers door Europa te ontwijken. Zoals het investeren in militaire beveiligers, of om het Verenigd Koninkrijk heen varen om inbeslagname in het Kanaal te voorkomen.

“Strengere handhaving maakt het voor Rusland moeilijker om goedkoop en anoniem gesanctioneerde olie te verschepen”, zegt Hanneke van der Werf (D66). “En het dwingt Rusland tot meer verantwoording voor misstanden in de vloot. Dat is precies het doel. Juist nu Poetin het zo moeilijk heeft, moeten we ons niet laten afschrikken, maar doorpakken.”

Verder lezen?

Wil je jouw ervaring delen met dit onderwerp? Dat doe je via ons tipformulier.

Pointer is al langer bezig met onderzoek naar Russische spionageschepen. Al onze eerdere uitzending en artikelen lees je in het dossier 'Russische spionageschepen'.