Welkom in Zaandam-Oost. Een glazenwassersmaffia zou er de dienst uitmaken, op de hielen gezeten door een soort geheime politie. De gemeente Zaanstad gaat ver in het bestrijden van de vermeende maffia, en maakt daar niet alleen maar vrienden mee. Dit is wat je moet weten over Zaandam-Oost en het ondermijningsbeleid van de gemeente.
1. Wat is de glazenwassersmaffia?
Inwoners van de Vogelenwijk in Utrecht krijgen eind 2017 allemaal hetzelfde briefje door de bus. Een onbekende schrijver waarschuwt ze voor malafide glazenwassers in de wijk. "Deze zo goed als niet Nederlandse sprekende personen komen helemaal uit Zaandam (60 km) om hier ramen te wassen." De anonieme afzender beschuldigt de glazenwassers uit Zaandam onder meer van intimidatie en bedreiging.
In het stadhuis van Zaanstad zijn ze dan al een tijdje alert op berichten over malafide glazenwassers. In het stadhuis van Zaanstad belandt het nieuws uit Utrecht op een stapel berichten over malafide glazenwassers. Zij zouden als een soort maffia vanuit Zaandam-Oost wijken in heel Nederland aan elkaar verkopen en met grof geweld verdedigen tegen concurrenten. De goedkope arbeidskrachten uit Oost-Europa die ze te werk stellen, zouden bovendien worden uitgebuit. De sector is volgens burgemeester Jan Hamming (PvdA) een speelbal van Turkse families die geweld, oplichting, fraude en intimidatie zaaien.
Bestaat deze maffia echt? Online is het moeilijk om substantieel bewijs te voor die claim te vinden. Berucht is een uitzending van het tv-programma Rambam, over intimidatie in de wereld van glazenwassers, deels uit Zaandam. De gemeente Zaanstad baseert zich naar eigen zeggen op analyses van het ministerie van Sociale Zaken en een rapportage van de Nationale Politie, maar die stukken zijn niet openbaar. Wel terug te vinden: in 2017 zijn drie Zaanse glazenwassers van veroordeeld voor flinke belastingontduiking, witwassen en voor het tewerkstellen van illegale vreemdelingen. Dat deden ze tussen 2007 en 2010.
Negen jaar later krijgt burgemeester Hamming van de gemeenteraad mandaat om de situatie aan te pakken. Hij mag een vergunningenstelsel instellen "als sprake blijkt te zijn van bedrijfsmatige activiteiten die het leefklimaat dan wel de openbare orde aantasten of als er signalen zijn van ondermijnende activiteiten". Uit de stukken is op dat moment wel op te maken aan welke 'bedrijfsmatige activiteiten' de burgemeester denkt. "In het nieuws wordt regelmatig verwezen naar glazenwassersbedrijven in Zaanstad. Tot op heden heeft de gemeente nog geen instrument om hiertegen op te treden [...]. Een vergunningplicht geeft een extra instrument om deze branche binnen Zaanstad te reguleren."
Die vergunningsplicht is er sinds 2024. Zoals de raad heeft vastgelegd in de Algemene Plaatselijke Verordening (APV) is sindsdien een vergunning nodig om tegen betaling ramen te lappen in de gemeente Zaanstad. Hamming deed daar zelfs nog een schepje bovenop, door specifiek voor Zaandam-Oost een tweede verplichting toe te voegen. Wie daar een glazenwasbedrijf wil beginnen, moet alleen al voor de vestiging een vergunning aanvragen. Ook als het werk heel ergens anders plaatsvindt. Die vestigingsvergunning is uniek. Nergens in Nederland is eerder zo’n streng verbod opgelegd. In de nieuwe video van Pointer zoeken we uit of een burgemeester dat zomaar mag doen. Daarover later meer.
2. Hoe zit het met die geheime politie?
In de nieuwe video van Pointer vertellen inwoners van Zaandam-Oost over een geheime politie, die door de wijk patrouilleert en glazenwassers tot ver buiten de gemeente achtervolgd. Hoe zit dat? Daarvoor moeten we terug naar 2016. De wijk Poelenburg komt tegen wil en dank landelijk op de kaart te staan door de hoodvlogs van Ismail Ilgun, die filmt hoe een groep jongeren rondhangt en opstootjes veroorzaakt met politie en buurtbewoners.
Zaanstad zoekt naar een antigif tegen de ophef. Dat wordt het PACT Poelenburg en Peldersveld, een samenwerkingsverband waarin de gemeente, drie woningcorporaties en twintig maatschappelijke organisaties allerlei maatregelen en handhaving coördineren. Eén onderdeel van het PACT krijgt de meeste aandacht: het zogeheten wijkgerichte interventieteam, dat zich bezighoudt met het "verstoren van criminele netwerken en hun verdienmodellen."
In de praktijk blijkt controle op de twee glazenwassersvergunningen een groot onderdeel van hun werk. In het eerste jaar dat het team actief is, wordt voor 340.000 euro aan dwangsommen uitgedeeld. Het interventieteam maakt op huisbezoeken onvoldoende duidelijk wie ze zijn en waarom. Bovendien worden glazenwassers tot tientallen kilometers buiten de gemeente achtervolgd, onder het mom van controle op vergunningen. De manier waarop het team dat doet, ligt intern al snel onder vuur.
In augustus 2023 doet een medewerker van de gemeente intern voor het eerst een integriteitsmelding over het handelen van het team. Zij zouden vooral werken op basis van aannames, en op oneigenlijk gronden – zoals ‘een controle op brandveiligheid’ - woningen binnentreden. Follow the Money, dat als eerste over het team publiceert, spreekt van een ‘klopjacht’ en vakbond FNV vergelijkt het interventieteam met ‘cowboys’.
3. Is er in Zaandam-Oost echt zoveel criminaliteit?
Zaandam-Oost is één van de twintig Nederlandse wijken die geld krijgen van het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid (NPLV), bedoeld om ongelijkheid tegen te gaan en ondermijnende criminaliteit te bestrijden. In die lijst staan bijvoorbeeld ook Rotterdam-Zuid, Amsterdam Zuidoost en Heerlen-Noord. Hoe ziet die onveiligheid er in Zaandam-Oost uit? Poelenburg, Peldersveld en omliggende wijken scoren steevast hoog wat betreft het totale aantal geregistreerde misdrijven in de Zaanstad.
Maar uit het dashboard dat de gemeente zelf bijhoudt, blijkt Zaandam-Oost op dat vlak niet onder te doen voor de westzijde van de stad. En ook wat betreft incidenten die wijzen op ondermijnende criminaliteit lieten andere delen van de stad in 2020 min of meer gelijke of zelfs hogere cijfers zien dan Zaandam-Oost. Kortom: in het werkgebied van het interventieteam is niet substantieel veel meer criminaliteit dan elders in de gemeente. Toch gaat daar alle aandacht naartoe. En dat levert successen op. Sinds 2020 – het jaar dat de wijkgerichte aanpak voor begon – is de hoeveelheid ondermijnende criminaliteit in Poelenburg en Peldersveld serieus gedaald. Daar staat tegenover dat die problematiek elders in Zaanstad juist weer is toegenomen.
4. Mag de gemeente wel zo hard ingrijpen?
De gemeente Zaandam houdt zelf vol dat hun ondermijningsaanpak rechtmatig is. Ze verwijzen hierbij vooral naar het ‘actieonderzoek’ van Bureau Beke. Onderzoekers deden een zogeheten boekonderzoek, hielden enquêtes onder ‘stakeholders’ en gingen een aantal keer met het interventieteam mee op controle. In het rapport staan verschillende zorgen over de inzet van bevoegdheden door het team. Toch is onderaan de streep de conclusie: er wordt niet structureel misbruik gemaakt van die bevoegdheden. Een stuk kritischer is de conclusie van de Functionaris Gegevensbescherming van de gemeente, een soort onafhankelijke privacywaakhond. Die omschrijft het ondermijningsbeleid 'als geheel niet voldoende'.
De Amsterdamse jurist en vergunningenspecialist Hans Vis heeft het meest fundamentele punt van kritiek op de vraag of het wel mag wat de gemeente Zaanstad doet. Zijn antwoord is nee en in de nieuwe Youtube-video van Pointer legt hij uit waarom: net als iedere andere burgemeester in Nederland, heeft Jan Hamming zich te houden aan de Algemene Plaatselijke Verordening (APV), een soort huisregels van de gemeente. In de APV van Zaanstad staat dat hij een vergunningsplicht mag instellen voor een bedrijfsmatige activiteit. Glazenwassen dus. Hij mag dat niét voor alleen maar het vestigen van een bedrijf, en dat heeft hij voor glazenwasserijen in Zaandam-Oost wel gedaan.
Meer over het ondermijningsbeleid van de gemeente Zaanstad op het Youtube-kanaal van Pointer. En vanavond om 21.15 uur staat Pointer op NPO2 in het teken van vergunningsplichten.
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief
Ontvang iedere week onze beste verhalen in je mailbox.
