Sinds juli 2024 geldt in heel Zaanstad een verbod op glazenwassen zonder vergunning. Wie in deze gemeente tegen betaling ramen wil lappen, moet een vergunning kunnen laten zien. Specifiek voor Zaandam-Oost is het daarnaast verplicht om een vergunning aan te vragen voor het vestigen van een glazenwasserij. Ook als dat bedrijf zijn werkzaamheden heel ergens anders dan in Zaanstad verricht.

Burgemeester Hamming achtte die maatregel onder andere noodzakelijk in verband met "de leefbaarheid in de wijken in Zaandam-Oost, die ernstig onder druk staat (...)". In het stadsdeel stonden volgens de gemeente op dat moment 1.100 glazenwasbedrijven ingeschreven. Dat cijfer wordt betwist. Volgens cijfers van de Kamer van Koophandel, waren het er dat jaar maar 146.

Geen juridische basis

De Algemene Plaatselijke Verordening (APV) van Zaanstad geeft Hamming bovendien de bevoegdheid voor zo’n verbod helemaal niet, stelt de Amsterdamse jurist Hans Vis. Hij procedeerde succesvol tegen de gemeente Tilburg, die een vergunningsplicht had ingesteld voor autoverhuurbedrijven. Die is afgeschaft na een uitspraak van de Raad van State uit 2021.

Over Zaanstad zegt hij: "De burgemeester heeft de bevoegdheid niet om zelf verboden en verplichtingen in het leven te roepen. Dat kan alleen met een noodverordening en dat is hier niet aan de orde." Vis krijgt bijval van Jon Schilder, emeritus-hoogleraar Staats- en Bestuursrecht (Vrije Universiteit), die op verzoek van Pointer ook de APV van Zaanstad bekeek: "Wanneer een gemeente een vergunningsplicht wil invoeren, geldt de APV altijd als basis. Een burgemeester kan dat niet zelf doen. Gebeurt dat toch, dan ontbreekt de juridische basis en is zijn optreden onrechtmatig."

Ook Jan Brouwer, hoogleraar Algemene Rechtswetenschap aan de Rijksuniversiteit Groningen, vindt dat Zaanstad zijn boekje te buiten gaat. "Stel je voor dat een gemeenteambtenaar constateert: deze persoon wast glazen in Utrecht maar woont in Zaanstad, dan zou dat geen consequenties mogen hebben. Daar kun je deze APV niet op van toepassing verklaren."

Zaanstad doet dat in de praktijk wel. De gemeente werkt sinds 2022 met een zogeheten wijkgericht Interventieteam, dat zich concentreert op Zaandam-Oost om daar "criminaliteit actief te bestrijden". Eén van de speerpunten van dit team is controle op de glazenwassersvergunningen. En daarin gaat het team ver, bleek vorig jaar zomer voor het eerst na onderzoek van Follow the Money en een reeks publicaties van het lokaal Zaanse medium De Orkaan.

Principieel punt

Pointer sprak de afgelopen weken met verschillende Zaanse glazenwassers en voormalig ambtenaren van de gemeente. Op voorwaarde van anonimiteit vertellen zij onder meer over intimiderende huisbezoeken en achtervolgingen tot in Amsterdam, Ede, Zeist en zelfs Assen. Die gebeurden met name onder het mom van controle op de vestigingsvergunning. "Mijn zoon werd bij een tankstation staande gehouden door ambtenaren die vroegen of hij een vergunning had", zegt een glazenwasser. "Ze hielden het bij een berisping, maar zeiden: "Als we je nog een keer betrappen onderweg naar een klus, krijg je een boete van 20.000 euro. Sindsdien werken we helemaal niet meer."

Hoogleraar Brouwer noemt het een principieel punt dat gemeenten niet over hun eigen grenzen regeren, zoals Zaanstad hier heeft gedaan. "Dat komt gemeenten misschien slecht uit, maar er zit nu eenmaal een limiet aan regels stellen." Ter vergelijking noemt hij de pogingen om tot een landelijke aanpak tegen hooligans te komen. "We hadden graag gezien dat een burgemeester de bevoegdheid krijgt om een landelijk stadionverbod uit te delen. Dat je in Groningen zegt: je mag ook niet meer naar de Arena. Maar dat gaat niet."

Uit stukken die vrijkwamen na een beroep op de wet open overheid (Woo) maken we op dat Zaanstad zelf ook wel wist dat specifiek voor de vestigingsvergunning landelijke ruggensteun nodig was. In maart 2024 mailde de gemeente een 'heel concreet verzoek voor jullie steun aan de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG): 'Om effectief te kunnen handhaven op de vestigingsvergunning, willen we graag de mogelijkheid hebben dat onze toezichthouders van de gemeente Zaanstad specifiek voor het handhaven van de vestigingsvergunning landelijk worden aangewezen als toezichthouders.'

Een woordvoerder van de VNG laat desgevraagd aan Pointer weten dat dit verzoek inderdaad is ontvangen en ook met de gemeente besproken. Hij benadrukt dat de VNG geen wetgevende bevoegdheid heeft (en dus alleen daarom al niet aan het verzoek had kunnen voldoen, red). "De vraag van Zaanstad werd ons gesteld in het kader van onze ondersteunende rol: 'In hoeverre zien jullie een mogelijkheid dat…?' Maar voor gemeentelijke handhavers zagen we vanuit hun boa-bevoegdheid geen mogelijkheid om de vestigingsvergunning door het hele land te kunnen handhaven."

Zaanstad heeft sinds de invoering van de glazenwassersvergunning aan 44 bedrijven een last onder dwangsom opgelegd. Eind vorig jaar heeft een onafhankelijke commissie van de gemeente de eerste bezwaarprocedures ongegrond verklaard. Dat maakt de weg vrij voor een gang naar de rechter. Emeritus-hoogleraar Schilder: “Bedrijven die hiermee te maken krijgen, moeten dus vooral aanvoeren dat de hele grondslag ontbreekt. Ik neem aan dat een rechter het daar alleen maar mee eens kan zijn."

Burgemeester Hamming houdt in gesprek met Pointer vol van dat zijn ondermijningsbeleid overeind blijft: "Wij hebben ons huiswerk goed gedaan en zijn ervan overtuigd dat het wel kan. Vooralsnog gaan we met deze manier van werken door. Sterker, we zouden graag zien dat dit verder wordt uitgebreid in Nederland."

Meer over het ondermijningsbeleid van de gemeente Zaanstad op het Youtube-kanaal van Pointer. Vanavond om 21.15 uur staat Pointer op NPO2 in het teken van vergunningsplichten.