Nederlandse gedetineerden krijgen niet de medische behandelingen die zij nodig hebben, maar worden koest gehouden met zeer verslavende pijnstillers en kalmeringsmiddelen. Uit onze data-analyse blijkt dat in gevangenissen bijna 9 keer meer van dit soort medicatie wordt verstrekt dan het landelijk gemiddelde. We leggen uit hoe we aan dat getal zijn gekomen.
Documentairemaker Jessica Villerius maakt al bijna 20 jaar lang documentaires over het criminele brein, het juridische systeem en psychiatrische hulpverlening. Ze is onder meer bekend van de documentaires De Kinderen Van Ruinerwold, Verward en Fase 8: Femicide.
Ze procedeerde twee jaar lang om informatie te krijgen over welke medicatie in gevangenissen wordt verstrekt: gegevens die volgens de Wet open overheid (Woo) openbaar moeten zijn. De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) wilde die documenten echter niet verstrekken. Jessica stapte vervolgens naar de rechter en werd meerdere keren in het gelijk gesteld. In januari 2026 heeft ze een groot deel van de bestanden ontvangen.
Het gaat om ruim 18 duizend pagina’s met tabellen vol medicatie die in specifieke gevangenissen zijn verstrekt. In deze overzichten kun je zien op welke dag dat is gebeurd, om welk medicijn het gaat, hoeveel stuks er zijn verstrekt en wat de kosten daarvoor waren. De kolom waarin staat aan welke gedetineerde het is verstrekt, is weggelaten door DJI. Daardoor kunnen we helaas niet meer nagaan of specifieke gedetineerden te veel medicatie hebben ontvangen. Wat we wél kunnen berekenen, is het medicatiegebruik over alle gedetineerden. Dat kunnen we vergelijken met het Nederlandse gemiddelde, en we kunnen bijvoorbeeld mannen- en vrouwengevangenissen onderling vergelijken.
Villerius heeft het gigantische overzicht in PDF-format met de Pointer-redactie gedeeld. Zolang de gegevens in PDF staan, kun je er vrij weinig mee: je kunt de cijfers niet bij elkaar optellen zolang het niet in Excel of andere data-software is omgezet. Via de gratis software Tabula hebben we de tabellen uit de PDF’s omgezet naar gegevens waar we wél een analyse mee kunnen uitvoeren.
Benzo’s
Voor dit onderzoek zijn we voornamelijk geïnteresseerd in drie categorieën medicijnen: de zogeheten benzodiazepinen (ook wel benzo’s genoemd), barbituraten (barbs) en opioïden. Dit zijn pijnstillende, kalmerende, spierverslappende en/of slaapbevorderende medicijnen die je niet voor langere tijd mag gebruiken, omdat je er na een aantal weken gebruik sterk van afhankelijk kunt raken. Bij langdurig gebruik moet je deze medicatie weer langzaam afbouwen. Bekende voorbeelden zijn:
- Benzodiazepinen: diazepam (bekend onder de merknaam Valium), alprazolam (Xanax) en oxazepam (Seresta);
- Barbituraten: fenobarbital (Luminal), Primidon (Mysoline) en Pentobarbital (Nembutal);
- Opioïden: morfine (Sendolor), oxycodon (Oxynorm) en fentanyl (Instanyl).
Deze pijnstillers en kalmeringsmiddelen zijn erg verslavend. Als je deze medicijnen een paar weken lang dagelijks gebruikt, kun je er al afhankelijk van raken. Volgens tipgevers die zich na onze eerste aflevering over dit onderwerp hebben gemeld, worden benzo’s, barbs en opioïden vaak verstrekt om gedetineerden snel kalm te krijgen of om medische klachten te onderdrukken. Het gevolg is dat gedetineerden niet de medische hulp krijgen die ze nodig hebben en met een ernstige verslaving terugkeren in de samenleving.
In het databestand waarmee we werken staat een kolom met de omschrijving van de verstrekte medicatie. Een voorbeeld: OXAZEPAM TEVA TABLET 50MG. Hieruit kunnen we drie belangrijke gegevens halen:
- De medische of merknaam van het medicijn, namelijk oxazepam;
- De toediening, namelijk een tablet (dus orale toediening);
- Het aantal milligram werkzame stof, namelijk 50 milligram.
Daarnaast hebben we een kolom met het aantal stuks medicatie dat is verstrekt. Daardoor weten we dus ook hoeveel milligram werkzame stof er in totaal in omloop is.
In de data die we hebben gekregen, missen echter enkele gegevens. In sommige bestanden ontbreekt de omschrijving van medicatie of op welke dag het is verstrekt. We besluiten daarom deze registraties niet te gebruiken.
Defined Daily Dosage (DDD)
We weten nu hoeveel milligram van deze middelen er op welke dag zijn verstrekt. Dat willen we vergelijkbaar maken met het gemiddelde gebruik in Nederland. De beste manier om dat te doen, is de zogeheten Defined Daily Dosage (DDD), of in het Nederlands de standaarddagdosering.
Elk medicijn heeft een voorgeschreven dosering gedefinieerd gekregen. Het hierboven genoemde oxazepam wordt verstrekt zodra je angstgevoelens wil onderdrukken. Je mag daar maximaal 50 milligram per dag van slikken. Maar voor alprazolam (ook wel bekend als Xanax) is dat slechts 1 milligram per dag. Op deze website kun je per medicijn opzoeken wat die maximale dosering is.
Nu we dit weten, kunnen we het totale aantal werkzame stof delen door de maximumdoseringen voor elk specifiek medicijn: daarmee krijgen we het aantal standaarddagdoseringen oftewel DDD. Dat aantal kunnen we corrigeren naar de populatie in die gevangenis. De gevangenissen waar wij gegevens van hebben ontvangen, hebben een capaciteit van bijna 12 duizend personen. In onze berekening gaan we ervan uit dat er 100 procent bezetting is.
Voor dit rekenvoorbeeld bekijken we voor het gemak wederom naar oxazepam. In de vrouwengevangenis Ter Peel werden in 2022 en 2023 in totaal 15.392 tabletten oxazepam verstrekt. Maar die tabletten kunnen verschillende hoeveelheden werkzame stof hebben: zowel 2,5, 10 als 50 milligram is mogelijk. We vermenigvuldigen telkens het aantal milligram werkzame stof met het aantal verstrekte tabletten. Dan kom je uit op 303.010 milligram werkzame stof, of als je het door de maximumdosering van 50 milligram deelt: 6060,2 DDD oxazepam die in Ter Peel over twee jaar is verstrekt aan gedetineerden. Die rekensom hebben we voor alle medicatie en alle gevangenissen gedaan, zodat we op het totale aantal DDD komen.
Vervolgens houden we dus rekening met twee belangrijke zaken om tot een eerlijke vergelijking te komen:
- Omdat bij bijna alle gevangenissen maanden data ontbreken, hebben we de gegevens terug gerekend naar een maandelijks gemiddelde;
- En we houden rekening met 100 procent bezetting in die gevangenis.
Dan komen we uit op 5,3 DDD per gedetineerde per maand: elke gevangene kreeg in 2022 en 2023 dus gemiddeld iets meer dan 5 dagen lang de maximumdosering van deze verslavende middelen.
Dat willen we uiteraard ergens mee vergelijken. Voor het landelijk gemiddelde zoeken we in de GIP Databank van Zorginstituut Nederland. Per medicijn is het aantal verstrekte DDD’s in Nederland per jaar te vinden. Daarmee hebben we dus ons vergelijkingsmateriaal: hoeveel standaarddagdoseringen worden over de volledige Nederlandse populatie (boven de 12 jaar) verstrekt? Dat komt neer op ongeveer 0,6 DDD per maand per Nederlander.
In Nederlandse gevangenissen worden dus 8,9 keer vaker van deze middelen verstrekt dan het landelijk gemiddelde. Reken je de penitentiair medische centra (PPC’s) en forensische klinieken niet mee (omdat deze instellingen medisch van aard zijn), dan kom je uit op 4,1 DDD per gedetineerde, wat dus 6,9 vaker is dan het landelijk gemiddelde.
