Pointer analyseerde ruim 18.000 geanonimiseerde documenten over de verstrekking van medicijnen in 43 Nederlandse gevangenissen in 2022 en 2023. Daaruit blijkt Nederlandse gevangenen gemiddeld tot negen keer meer verslavende pijnstillers en kalmeringsmiddelen verstrekt krijgen dan iemand in de vrije samenleving. Het gaat hierbij om benzodiazepinen, barbituraten en opioïden. Zonder acht psychiatrische en forensische klinieken mee te nemen in ons onderzoek, ligt de verstrekking nog steeds zeven keer hoger dan buiten de gevangenismuren.

Ziekenhuisapotheker Eric Franssen (OLVG) noemt de bevindingen van Pointer een “wake-up call”: “Het zijn sterk werkzame middelen die verslavend kunnen zijn. Negen keer meer is behoorlijk veel. Zeker bij kwetsbare patiënten, bijvoorbeeld met een voorgeschiedenis van verslavingsproblematiek, is het heel belangrijk om meteen een plan te maken om hier weer vanaf te komen."

Franssen wijst wel op de specifieke kenmerken van de gevangenispopulatie: “Het zou kunnen dat mensen binnen de gevangenismuren vaker medicatie nodig hebben om tijdelijk gerustgesteld of gesedeerd te worden. Zij hebben waarschijnlijk vaker een verslavingsverleden met afkickverschijnselen of onderliggende psychiatrische problematiek.”

Pappen en nathouden

Pointer sprak met meer dan dertig oud-gedetineerden over hun ervaringen met medicatiegebruik in gevangenissen. Daaruit ontstaat het beeld dat zulke zware medicijnen regelmatig worden verstrekt om duurdere, specialistische zorg niet te hoeven verlenen, zoals een ritje naar het ziekenhuis. Ook wordt verslavende medicatie gemakkelijk voorgeschreven en worden er regelmatig fouten gemaakt bij het verstrekken hiervan. Zo zeggen meerdere gedetineerden wel eens de medicatie van een medegedetineerde te hebben ontvangen.

Oud-gedetineerde Peter (echte naam bekend bij de redactie) vertelt dat “pilletjes worden uitgedeeld alsof het snoepjes zijn”. Die ervaring deelt oud-gedetineerde Lianne Vlaarkamp. Vlak voordat zij in detentie ging was zij na een jarenlange verslaving afgekickt van benzodiazepinen: “Zodra ik binnen was kreeg ik deze direct weer voorgeschreven. Niemand checkte of ik een verslavingsverleden had. Nadat een tijdje later mijn verstandskies was getrokken, kreeg ik ook oxycodon aangeboden. Mijn verslaafde brein sloeg meteen op hol.”

Forensisch patholoog Frank van de Goot legt uit waarom in gevangenissen zou worden gekozen voor pijnstillende medicatie in plaats van specialistische zorg: “Pappen en nathouden is vele malen efficiënter dan doorpakken bij medische problematiek. Een vluchtgevaarlijke gevangene naar het ziekenhuis brengen is een logistieke ramp.” Wel maakt hij zich zorgen over de grote hoeveelheden medicatie die rondgaan in gevangenissen: “Als ik soms de medicatielijsten zie van relatief jonge mensen, heb ik daar wel problemen mee. Ik ben zelf terughoudend met zware pijnstilling en kalmeringsmiddelen. Maar ik snap dat het bij een personeelstekort, zoals in de gevangenis, op een gegeven moment beter is als iedereen een beetje rustig blijft.”

Reactie Dienst Justitiële Inrichtingen

In een reactie laat Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) weten dat “zorgprofessionals die medicatie voorschrijven, volgens beroepsnormen en wettelijke kaders werken. Deze zijn hetzelfde, zowel binnen als buiten detentie. Er moet altijd een duidelijke, medische aanleiding zijn om medicatie voor te schrijven.” De verschillen in medicatiegebruik wijt DJI aan de verschillen in de populatie: “Het percentage mensen met een zorgproblematiek, zoals verslavings- en psychiatrische problematiek, is binnen DJI aanzienlijk hoger dan buiten de muren. En het is algemeen bekend dat patiënten met verslavings- en psychiatrische problematiek meer medicatie gebruiken dan andere patiënten. Maar ook ontwenningsprotocollen en de medicatiegeschiedenis spelen een rol.”

Pointer, donderdag 21 mei om 21.15 uur bij KRO-NCRV op NPO 2.