Een geheime werkgroep, een discutabele wangslijmtest: het Internationaal Olympisch Comité (IOC) doet er alles aan om trans vrouwen buiten de topsport te houden. Volgens de Canadees-Amerikaanse wetenschapper Joanna Harper rammelen hun argumenten. Maar ze krijgt geen voet aan de grond. “Het is een conservatieve wind die het transgenderbeleid bepaalt.”
Ze is één van de toonaangevende stemmen in het debat over de deelname van trans vrouwen in de topsport. De Canadees-Amerikaanse wetenschapper en hardloper Joanna Harper (69) mengt zich onvermoeibaar in de cultuurstrijd rond trans personen in de sport. Harper – zelf trans vrouw – is bekend van haar onderzoek naar de sportprestaties van transgender atleten. Volgens de wetenschapper kunnen trans vrouwen onder voorwaarden eerlijk meedoen in de vrouwencategorie. Maar Harper heeft het tij niet mee. Met Trump als president van de Verenigde Staten en Kirsty Coventry als IOC-voorzitter zijn trans vrouwen vanaf 2028 uitgesloten van deelname in de vrouwencategorie.
De interesse van Harper in de sportprestaties van trans vrouwen begint in 2004. Het moment dat ze zelf in transitie gaat. Ze merkt dat haar loopprestaties door de hormoontherapie afnemen. “Ik ben een serieuze hardloper. Na 9 maanden van hormoontherapie kon ik zo'n 12 procent minder hard rennen. Dat wekte mijn interesse.” In 2015 volgt haar onderzoek, waarin ze concludeert dat trans vrouwen door hormoontherapie minder spierkracht en spiermassa krijgen. “Het was de eerste studie naar sportprestaties van transgender atleten. Ik kreeg veel media-aandacht. En kritiek: niet iedereen ziet het zitten dat trans vrouwen meedoen.”
Van tafel geveegd
De media-aandacht zorgt er in 2022 voor dat de internationale atletiekbond World Athletics Harper vraagt om aan een werkgroep van experts en wetenschappers deel te nemen. “We moesten advies geven onder welke voorwaarden trans personen mee konden doen in de topsport”, zegt Harper. “Omdat ook na de transitie trans vrouwen ten aanzien van vrouwelijke teamgenoten een prestatievoordeel kunnen hebben, stelden we voor de testosteronwaarden van deze sporters met hormoontherapie te verlagen."
Het advies van Harper en haar mede-onderzoekers wordt de voorkeursoptie van de internationale atletiekbond. Maar na 2 maanden veegt het bestuur van de bond de optie alweer van tafel en kiest het voor strengere regels. Trans vrouwen mogen alleen meedoen als zij vóór de puberteit al in transitie zijn.
De Britse atletiekbaas Sebastian Coe wil hiermee de 'vrouwencategorie beschermen', een argument dat vaker vanuit de bestuurskamers van sportbonden klinkt. “We laten ons leiden door de wetenschap", zegt Coe in een interview met The Guardian. “Als er ander bewijs beschikbaar komt, zullen we ons standpunt herzien, maar we geloven dat de integriteit van de vrouwelijke categorie in de atletiek van het grootste belang is."
Wetenschap niet op één lijn
Maar het verwijzen naar de wetenschap is nou juist het probleem. Want wetenschappers zitten niet op één lijn. Op basis van verschillende data komen ze tot andere conclusies. Voor internationale sportbonden als World Athletics, World Aquatics (zwemmen) en de UCI (wielrennen) vormt het onderzoek van de Zweedse sportwetenschapper Tommy Lundberg uit 2021 een hoeksteen voor het transgenderbeleid.
Anders dan bij Harper, blijkt uit zijn onderzoek dat trans vrouwen ondanks hormoontherapie een voordeel houden als het gaat om spierkracht en snelheid. Vooral als de puberteit al is voltooid. Het geeft de sportbonden het wetenschappelijk onderzoek dat ze nodig hebben om de regels aan te scherpen. “Deze nieuwe regels maken het voor trans vrouwen in de atletiek bijna onmogelijk om nog langer mee te doen", zegt Harper. "In veel landen mag voor je puberteit sowieso nog niet in transitie."
Veiligheid in de vrouwencategorie
Het zijn de Olympische Spelen van 2024 die de discussie rond trans vrouwen weer op scherp zetten. Als de Italiaanse bokser Angela Carina al binnen een minuut de ring uitstapt tegen de Algerijnse Imane Khelif brandt de discussie los. Volgens de Italiaanse waren de klappen van Khelif zo hard dat zij zichzelf wel moest beschermen. Gevolg: er worden vraagtekens gezet bij het geslacht van Khelif, die geboren is als vrouw en ook officieel zo staat geregistreerd. Het IOC beslist dat er geen enkele reden is om te twijfelen aan de deelname van Khelif en de Taiwanese boksster Lin Yu-ting, waarover dezelfde twijfels zijn. Zowel Khelif als Yu-ting winnen uiteindelijk goud.
In de sportwereld legt niet iedereen zich bij het besluit van het IOC neer. “Ik had er een ongemakkelijk gevoel bij", zegt atletiekbaas Sebastian Coe in een interview. Binnen het IOC blijft het een heet hangijzer. Begin 2026 zegt Khelif tegen CNN dat ze van nature hoge testosteronwaarden heeft, maar geen trans persoon is. “Ik ben een vrouw. Ik wil mijn eigen leven leiden. Gebruik me niet voor jullie politieke agenda's.” Ze is bereid om een genetische test te ondergaan, maar alleen als die door het IOC wordt uitgevoerd. Dat is tot dusverre nog niet gebeurd.
'Het is heel hard gegaan’
In 2024 wordt de Zimbabwaanse, voormalig topzwemmer Kirsty Coventry de eerste vrouwelijke voorzitter van het Internationaal Olympisch Comité. Tijdens haar campagne voor het voorzitterschap maakt ze duidelijk weinig met trans vrouwen in de topsport op te hebben. “Als voormalig atleet en moeder van twee dochters wil ik dat de vrouwencategorie beschermd wordt”, zegt Coventry. Eenmaal gekozen zegt ze het vraagstuk rond trans vrouwen aan te willen pakken. Het is een voorbode voor wat komen gaat. “We wisten wat de benoeming van Coventry voor trans vrouwen ging betekenen”, zegt Joanna Harper. “Het is toen heel snel gegaan.”
Niet alleen in de sport begint een andere wind te waaien. Met Donald Trump opnieuw als president van de Verenigde Staten krijgen de tegenstanders van trans vrouwen in de vrouwencategorie ook vanuit de politiek support. Een harde aanpak van trans personen in defensie en sport is één van zijn verkiezingsbeloftes. Eenmaal president tekent Trump een decreet waarbij het onmogelijk wordt voor trans vrouwen om nog langer in vrouwencompetities mee te doen.
En ook het wetenschappelijk onderzoek van Harper krijgt met het Trumpisme te maken. Een grootschalige studie naar de fitheid en sportprestaties van jongeren vóór en na hormoontherapie wordt noodgedwongen stopgezet, na kritiek van Amerikaanse politici. Hoofdsponsor Nike trekt er de stekker uit. Harper:” Ik denk dat het nog jaren duurt, voordat we zo'n soort onderzoek weer op kunnen zetten.”
Cherry picking in wetenschappelijke studies
De Erasmus Universiteit Rotterdam heeft de verschillende wetenschappelijke onderzoeken naar sportprestaties van trans vrouwen op een rij gezet. Studies die gebruikt worden door de voor- en tegenstanders van de deelname van trans vrouwen in de topsport. Geen van de 36 studies geeft uitsluitsel op de vraag of deze atleten een prestatievoordeel hebben. Genderexpert en hoofdonderzoeker Åsa Ekvall van het Erasmus: ” Daarvoor ontbreekt noodzakelijke informatie. Op elk onderzoek is wel iets aan te merken.”
De studies hebben een te korte looptijd. Hierdoor kunnen ze weinig zeggen over de verandering van het lichaam tijdens een transitie. Ook is niet altijd duidelijk welke leeftijd de participanten hebben. Geen van de studies is uitgevoerd op transgender atleten, omdat er daar te weinig van zijn. De onderzoeken zeggen hier niets over, terwijl ze daar wel voor worden gebruikt. Ekvall: “Beleidsmakers gebruiker die data vervolgens selectief. Welke data past in hun visie? Maar op basis van deze studies is het onmogelijk om algemene conclusies te trekken over trans vrouwen in de topsport.”
Olympische Spelen in Los Angeles
Trump maakt ook duidelijk dat trans vrouwen op de Olympische Spelen van 2028 in Los Angeles niet meer welkom zijn. “Ik wil niet vanaf de zijlijn toekijken hoe mannen vrouwelijke sporters verslaan. Hier moet een einde aan komen, vanaf nu". Of dat dreigement van invloed is op IOC-voorzitter Coventry is niet bekend. Maar dat is ook niet nodig, want de boodschap van Trump past goed in haar eigen opvattingen over trans vrouwen.
De IOC-voorzitter zegt voor een “wetenschappelijke aanpak te kiezen om de vrouwencategorie te beschermen”. Ze komt met een nieuwe werkgroep, die advies moet geven over deelname van trans vrouwen tijdens de Olympische Spelen in Los Angeles. Hoe politiek die keuze is, blijkt uit het feit dat ze de medische adviescommissie, die het IOC al sinds 1967 over de gezondheid van sporters en over een eerlijke, veilige sportomgeving adviseert, passeert.
Ook lagere zuurstofopname, longfunctie en sprongkracht
Yannis Pitsiladis - professor in de sport- en bewegingswetenschappen aan de universiteit van Hong Kong en lid van die medische commissie van het IOC. De in Australië geboren Griek doet in 2021 onderzoek naar sportprestaties van trans vrouwen. Nota bene in opdracht van het IOC. “Ja, er is bewijs dat transgender vrouwen spiermassa behouden en dus een voordeel hebben na hormoontherapie”, zegt Yannis Pitsiladis tegen Pointer. “Maar ze hebben ook een lagere zuurstofopname, lagere longfunctie en sprongkracht. De voordelen kunnen per sport verschillen.” De wetenschapper waarschuwt tegen het uitsluiten van trans vrouwen als daar geen duidelijk wetenschappelijke basis voor is.
Op de vraag of hij gepolst is voor de werkgroep van Conventry, antwoordt hij ontkennend. Maar wie maken er dan wel deel uit van de ‘Protection of the Female Category Working Group’ Volgens het IOC bestaat de groep uit medische en wetenschappelijke experts en vertegenwoordigers van de internationale sportfederaties. Wie dat zijn blijft geheim. Volgens het IOC is dat nodig om de integriteit van de werkgroep te beschermen en vanwege het gevoelige debat rondom het thema.
Einde deelname trans vrouwen in de topsport
De werkgroep komt met conclusies die in lijn zijn met wat Coventry wil. Het IOC kondigt in maart dit jaar een verplichte wangslijmtest in de vrouwencategorie aan. Vrouwelijke sporters moeten vanaf de Olympische Spelen in Los Angeles deze genetische seksetest ondergaan. Wie het mannelijke SRY-gen heeft, wordt in principe uitgesloten van deelname in de vrouwencategorie.
Volgens het IOC bewijst de aanwezigheid van het SRY-gen dat iemand niet als ‘biologische vrouw’ is geboren. De verplichte wangslijmtest betekent het definitieve einde van de deelname van trans vrouwen aan de topsport.
Hoe zit het met het SRY-gen?
"Daar gaan we weer", zucht de Britse professor Peter Goodfellow. Hij ontdekte samen met zijn collega's in de jaren negentig het SRY-gen. Dit gen zit op het Y-chromosoom en is het startpunt voor de ontwikkeling van de mannelijke geslachtsorganen. Goodfellow is verbaasd dat het IOC opnieuw de verplichte wangslijmtest invoert, omdat die juist in 1999 was afgeschaft. Wetenschappers hadden kritiek geuit op het gebruik van de test, omdat daar veel te algemene conclusies uit werden getrokken.
Goodfellow: "Het is heel complex. De aanwezigheid van het SRY-gen hoeft nog niets te zeggen over het geslacht dat iemand heeft.” Goodfellow doelt op intersekse personen, waarbij het SRY-gen wel aanwezig kan zijn, maar niet leidt tot de ontwikkeling van mannelijke geslachtsorganen. “Kortom, er is een grote genetische variatie mogelijk, waar nu aan voorbij wordt gegaan.” Ook is de test niet geschikt om te bepalen of iemand een oneerlijk sportvoordeel heeft. “Het is veel te indirect", zegt zijn collega Robin Lovell-Badge. “De aanwezigheid van het gen zegt niets over iemands sportprestaties.”
Het IOC heeft volgens Lovell-Badge geen enkele expert op het gebied van het SRY-gen benaderd om advies te geven. “Ik ken alle experts. Die hebben geen contact met het IOC gehad. Het is een politieke beslissing. Geen wetenschappelijke.”
Wereldwijd is er veel kritiek op de verplichte wangslijmtest. Uit een nog niet gepubliceerd rapport, dat in handen is van Pointer, concludeert het International Federation of Sports (FIMS) dat het SRY-gen niet geschikt is voor het doel waar het IOC het nu voor gebruikt. De aanwezigheid van het gen zegt niets over een mogelijk sportvoordeel van trans vrouwen. Het FIMS is een internationale organisatie, bestaande uit sportartsen en wetenschappers, en doet onderzoek naar de genetische potentie, de gezondheid en de medische zorg van atleten. Het is sinds de Olympische Spelen van 1928 in Amsterdam actief en een belangrijk adviesorgaan voor het IOC.
Gelijke kansen
En ook in Nederland is er kritiek. Sportkoepel NOC*NSF zegt vragen en zorgen te hebben over de verplichte wangslijmtest. Volgens NOC*NSF kan er blijvend prestatievoordeel zijn van trans vrouwen na transitie. Maar dat dit “per sport aandacht en onderzoek verdient om te verzekeren dat er daadwerkelijk sprake blijft van gelijke kansen”. NOC*NSF vreest dat de discussie zich ook zal uitbreiden naar andere internationale en nationale competities en ook naar de amateursport, waar het voor trans vrouwen nu nog mogelijk is om mee te doen.
Hoewel de kritiek op de verplichte wangslijmtest toeneemt, houdt het IOC eraan vast. In de tussentijd probeert de wetenschap antwoord te vinden op de vraag of trans vrouwen nou wél of geen oneerlijk sportvoordeel hebben. En daar is – met alle variabelen die in de sport een rol spelen – nog geen duidelijk antwoord op. Joanna Harper verwacht dat dit ook niet zo snel gaat gebeuren. “Ik ga dat in mijn leven niet meer meemaken. Daarvoor is het een te complex vraagstuk. Maar om iedere trans vrouw daarom nu al volledig uit te sluiten van de topsport is unfair."
Trans vrouwen in de topsport geweerd
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief
Ontvang iedere week onze beste verhalen in je mailbox.
